Ці задумваліся мы над тым, што складае аснову ўстойлівага развіцця любой дзяржавы ў сучасных умовах? Першае, што прыходзіць на думку, — моцная эканоміка, наяўнасць прыродных рэсурсаў, высокі ўзровень адукацыі, развіццё лічбавых тэхналогій. Аднак не менш важнае значэнне мае захаванне і прымнажэнне традыцыйных сямейных каштоўнасцей. Моцная сям’я — аснова дэмаграфічнага дабрабыту і стабільнасці краіны.

     Абарона традыцыйнай сям’і, супрацьдзеянне размыванню і скажэнню сямейных каштоўнасцей (асабліва сярод моладзі) становяцца важнымі задачамі ў забеспячэнні не толькі дэмаграфічнай, але і нацыянальнай бяспекі ў цэлым. Вырашыць гэтыя задачы выключна сіламі дзяржавы немагчыма. Неабходная актыўная пазіцыя самога грамадства: сем’яў, працоўных калектываў, грамадскіх аб’яднанняў, рэлігійных арганізацый.

Сучасныя дэмаграфічныя выклікі і меры, якія прымаюцца ў Рэспубліцы Беларусь для іх пераадолення

     Сёння Рэспубліка Беларусь, як і многія іншыя краіны, сутыкнулася з ключавымі выклікамі ў дэмаграфічнай сферы: старэннем насельніцтва, зніжэннем нараджальнасці і міграцыйнымі працэсамі.

     Існуюць і іншыя фактары, якія негатыўна ўплываюць на дэмаграфічную сітуацыю ў нашай краіне: адкладванне ўступлення ў шлюб (сярэдні ўзрост уступлення ў першы шлюб у 2025 годзе склаў 26,7 года для жанчын і 29 гадоў для мужчын), значная колькасць разводаў (у 2025 годзе ў краіне было зарэгістравана 34 813 разводаў і 52 044 шлюбы), адкладванне нараджэння першага дзіцяці, змяненне мадэлі сям’і, медыцынскія, эканамічныя, культурныя і іншыя аспекты.

     

     Таму галоўная задача грамадства і дзяржавы — павышаць прэстыж адказнага бацькоўства, фарміраваць культуру, у якой дзіця ўспрымаецца не як пагроза камфорту, а як каштоўнасць.

     Для паляпшэння дэмаграфічнай сітуацыі ў рэспубліцы сфарміравана дзейсная сістэма прававой абароны сям’і, мацярынства, бацькоўства і дзяцінства, рэалізуецца комплекс мер для забеспячэння дастойных умоў жыццядзейнасці сем’яў з дзецьмі. Гэтыя меры (якія пастаянна ўдасканальваюцца) ўключаюць прадастаўленне аплачваемага водпуску па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да 3 гадоў, выплату дзяржаўных дапамог пры нараджэнні і выхаванні дзяцей, прызначэнне сямейнага капіталу пры нараджэнні трэцяга і наступных дзяцей, прадастаўленне адраснай сацыяльнай дапамогі і сацыяльных паслуг, а таксама гарантый у сферы працы, пенсійнага забеспячэння, жыллёва-крэдытных адносін і ў іншых сферах жыццядзейнасці сям’і.

 

     Па рашэнні Кіраўніка дзяржавы праграма падоўжана да канца 2029 года.

     Важна, што сёння ў Беларусі меры дзяржаўнай падтрымкі адаптуюцца да патрэб сучаснага грамадства. Улічваючы, што стварэнне сям’і — адказны крок, а сучасная моладзь адкладае гэтую знакавую падзею, імкнучыся спачатку рэалізаваць сябе ў прафесійнай сферы, у Працоўны кодэкс унесены ўдасканаленні. На заканадаўчым узроўні замацаваны дыстанцыйная і камбінаваная формы работы. Гэта стварае магчымасці для сумяшчэння прафесійнай дзейнасці і бацькоўства, пабудовы паспяховай кар’еры.

     Асобны напрамак падтрымкі датычыцца жылля: сем’ям з дзецьмі, якія паляпшаюць свае жыллёвыя ўмовы, аказваецца дзяржаўная падтрымка пры будаўніцтве жылля ў выглядзе льготных крэдытаў і (або) аднаразовых субсідый.

     Дзяржава ўзмацніла падтрымку сем’яў, якім неабходна дапамога рэпрадуктыўных тэхналогій. У гэтай сферы на заканадаўчым узроўні замацаваны маштабныя змены: у цяперашні час першая і другая спробы ЭКА ў Рэспубліцы Беларусь па даручэнні Кіраўніка дзяржавы праводзяцца бясплатна. Гэта беспрэцэдэнтная мера дзяржаўнай падтрымкі сем’яў, якія сутыкнуліся з праблемай бясплоддзя. За сухой юрыдычнай нормай стаіць сапраўдная чалавечая гісторыя — гады чакання, лячэння, расчараванняў і надзеі.

     

     ЭКА ў нашай краіне запатрабаванае і даступнае. За пяць гадоў рэалізацыі ранейшага ўказа (2021–2025 гг.), які гарантаваў правядзенне адной бясплатнай працэдуры ЭКА, у Рэспубліцы Беларусь нарадзіліся больш за 2,5 тыс. дзяцей. Пры гэтым эфектыўнасць кожнай асобнай спробы ЭКА ў нашай краіне ў 2025 годзе склала больш за 42 %. Гэта значна вышэй за сярэдні сусветны паказчык (каля 30 %).

     Дзяржаўная сацыяльная палітыка Рэспублікі Беларусь традыцыйна накіравана на ўсебаковую падтрымку сем’яў з дзецьмі, павышэнне прэстыжу інстытута сям’і і ўмацаванне дэмаграфічнай бяспекі краіны. Аднак важна, каб клопат дзяржавы пра сям’ю не спараджаў сацыяльнага ўтрыманства. Дапамога дзяржавы не павінна падмяняць імкненне сям’і зарабляць і самастойна забяспечваць сябе. Дзяржава не можа замяніць саму сям’ю. Яна здольная стварыць неабходныя ўмовы, абараніць правы дзіцяці, забяспечыць інфраструктуру і дапамогу. Але давер паміж сужэнцамі, выхаванне дзяцей, бацькоўскі аўтарытэт, павага да старэйшых, самастойнае матэрыяльнае забеспячэнне — гэта сфера адказнасці сям’і. Моцная сямейная палітыка фарміруецца там, дзе меры дзяржавы спалучаюцца з асабістай адказнасцю грамадзян.

Моцная сям’я — аснова паспяховага развіцця дзяржавы

     Асобны выклік — лічбавае асяроддзе і штучны інтэлект (далей — ШІ). Глабальныя лічбавыя платформы, сацыяльныя сеткі, штучны інтэлект, якія трывала ўвайшлі ў наша жыццё і сталі яго неад’емнай часткай, нярэдка трансліруюць мадэлі паводзін, што супярэчаць нашым традыцыйным сямейным устоям. У выніку назіраецца тэндэнцыя да «еўрапеізацыі» сям’і — арыентацыі на сям’ю з адным дзіцем, узмацнення руху «чайлдфры» («жыццё без дзяцей»). На жаль, маладыя людзі ў сілу свайго ўзросту проста не могуць усвядоміць наступствы ўсіх гэтых з’яў, таму старэйшае пакаленне можа і павінна своечасова растлумачыць, што жыццёвыя поспехі і вопыт губляюць сэнс, калі няма каму іх перадаць.

     Спробы ўкараніць гэтыя «прагрэсіўныя каштоўнасці» ў свядомасць беларусаў, разбурыць гістарычную сувязь пакаленняў, раз’яднаць людзей, стварыць класічнае грамадства спажыўцоў са скажонай мараллю і адсутнасцю маральных прынцыпаў — усё гэта, па сутнасці, з’яўляецца пагрозай страты нацыянальнай ідэнтычнасці і прыводзіць да разбурэння асноў беларускай дзяржаўнасці.

     Як адзначыў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А. Г. Лукашэнка: «Любая папулярызацыя ідэй бяздзетнай сямейнай пары ў нашай культурнай прасторы павінна спыняцца. Любыя ўкіды такіх завуаляваных заклікаў, як і ўсе нетрадыцыйныя павевы, — не што іншае, як спроба абязлюдзіць і аслабіць дзяржаву. Такая ідэалогія павінна быць па-за законам».

     

     З аднаго боку, інструменты ШІ істотна пашыраюць нашы магчымасці, дапамагаюць хутка знаходзіць патрэбную інфармацыю, могуць даць карысную падказку па любой тэме. Для многіх з нас звыклымі сталі зносіны з галасавымі памочнікамі, напрыклад з Яндэкс Алісай.

     Пры гэтым мы ўсё часцей давяраем гэтым «разумным» прыладам зносіны з нашымі дзецьмі, забываючы пра тое, што штучны інтэлект карысны толькі тады, калі развіты натуральны інтэлект і крытычнае мысленне. З іншага боку, узрастае рызыка таго, што ШІ можа замяніць для чалавека рэальныя сацыяльныя кантакты, у тым ліку з самымі блізкімі людзьмі. Яшчэ горш, калі ён стане для дзяцей арыенцірам і галоўным дарадцам замест бацькоў, будзе падказваць ім, што рабіць і як паступаць.

     Небяспечны і іншы аспект: калі ШІ пастаянна думае, піша і выбірае за дзіця, яно атрымлівае вынік, але не фарміруе неабходных навыкаў. Паспяховаму грамадству будучыні патрэбны не людзі, якія ўмеюць капіраваць адказы машыны, а грамадзяне, здольныя самастойна разважаць, сумнявацца, аналізаваць, правяраць факты і прымаць маральна абгрунтаваныя рашэнні.

     Таму важна растлумачыць дзецям, якія пагрозы нясуць глабальныя сеткі, у прыватнасці штучны інтэлект, навучыць іх крытычна асэнсоўваць вынікі яго работы і не прытрымлівацца слепа парад, якія ён дае. Дзіця павінна адчуваць сябе асобай, тады яно не страціць самога сябе ў зносінах са штучным інтэлектам.

     Праца па захаванні традыцыйных сямейных каштоўнасцей — гэта клопат усіх: дзяржаўных органаў, устаноў адукацыі — ад школ да ўніверсітэтаў, грамадскіх аб’яднанняў, рэлігійных арганізацый, сродкаў масавай інфармацыі, лідараў грамадскай думкі і кожнага з нас!

     Неабходна, каб у грамадстве моцная шматдзетная сям’я ўспрымалася як норма і прыклад для пераймання, а не як выключэнне. Менавіта таму ў нашай краіне распрацавана і рэалізуецца Інфармацыйная стратэгія сямейнай палітыкі на 2026–2030 гады, асноўная задача якой — павысіць значнасць моцнай традыцыйнай сям’і для людзей рознага ўзросту, жыхароў гарадоў і вёсак, моладзі і бацькоў. Пры гэтым акцэнт робіцца на каштоўнасцях, якія аб’ядноўваюць: павазе да свайго роду і традыцый, клопаце і падтрымцы, радасці бацькоўства. І сёння мы бачым станоўчыя вынікі гэтай працы.

     Згодна з комплексным рэспубліканскім сацыялагічным даследаваннем, праведзеным у ліпені — жніўні 2026 года Інстытутам сацыялогіі НАН Беларусі па заказе БІСД, дэмаграфічныя ўстаноўкі беларусаў пакуль застаюцца стрыманымі. Большасць грамадзян плануюць мець аднаго-двух дзяцей. Аднак пры гэтым даволі значная частка насельніцтва гатовая да шматдзетнасці.

     

     Дадзеныя паказваюць: 44,3 % беларусаў плануюць або планавалі мець дваіх дзяцей з улікам рэальных жыццёвых абставін, 25,2 % — адно дзіця, 12,2 % — трох дзяцей, 3,5 % — чатырох і больш дзяцей. Аднак у ідэале амаль чвэрць апытаных (22,3 %) хацелі б мець трох дзяцей, а 8,7 % — чатырох і больш дзяцей. Пры гэтым пад «ідэальнымі ўмовамі», як правіла, маецца на ўвазе зусім не матэрыяльны бок жыцця!

     Так, аснову жыццёвых каштоўнасцей беларусаў складаюць здароўе, сям’я, дастатак, душэўны камфорт, любоў і згода. Цікавы факт: сям’ю назвалі адной з галоўных жыццёвых каштоўнасцей 60,9 % беларусаў. Гэтая лічба сведчыць пра важнае: беларусы па-ранейшаму лічаць галоўным не культ паказнога поспеху і не прагу да спажывання, а жыццё ў коле блізкіх людзей.

     

     Здавалася б, звычайныя сямейныя традыцыі — хатнія святы, наведванне сваякоў і сумесны вольны час. Аднак менавіта з іх складваецца культурная самабытнасць народа. Сямейнае застолле, фатаграфіі, паездка да бацькоў, догляд за магіламі продкаў, аповяд дзеда пра вайну і бабулін рэцэпт, сумесная праца на дачы — на першы погляд, звычайнае жыццё беларуса. Але менавіта так сямейная гісторыя пераходзіць з летапісу падзей у асабістую памяць.

     Моцная сям’я, заснаваная на традыцыйных каштоўнасцях, — падмурак, на якім будуецца будучыня ўсяго грамадства і дзяржавы ў цэлым.

     Штогод у Рэспубліцы Беларусь адзначаецца Тыдзень бацькоўскай любові (14–21 кастрычніка), які з’яўляецца прызнаннем на дзяржаўным узроўні найважнейшай ролі сям’і і накіраваны на ўмацаванне сямейных каштоўнасцей і выказванне ўдзячнасці бацькам за іх клопат і выхаванне дзяцей.

     Чаму ў нашай краіне надаецца такая ўвага сям’і? Сям’я як першасная ячэйка грамадства была і застаецца найважнейшай крыніцай фарміравання і станаўлення асобы, назапашвання і перадачы нацыянальных традыцый, духоўных і маральных каштоўнасцей. Сям’я — гэта не толькі клопат пра дзяцей, але і падтрымка пажылых бацькоў, і выхаванне павагі да пераемнасці нашых традыцый.

     У Беларусі развіваюцца сямейныя формы выхавання дзяцей, якія воляй лёсу засталіся без бацькоўскай апекі. «Чужых дзяцей не бывае» — гэтым кіруюцца наша сацыяльная дзяржава і грамадства ў цэлым. Так, у цяперашні час больш чым у 4 тыс. сем’яў усынавіцеляў выхоўваецца каля 7 тыс. такіх дзяцей. Функцыянуюць больш за 5 830 апякунскіх сем’яў, у якіх выхоўваецца каля 7 470 дзяцей-сірот, каля 1 860 прыёмных сем’яў, у якіх выхоўваецца больш за 2 280 дзяцей, а таксама 283 дзіцячыя дамы сямейнага тыпу, дзе выхоўваецца больш за 1 130 дзяцей-сірот.

     У рамках Тыдня бацькоўскай любові ў цэнтры ўвагі — шматдзетныя сем’і і маці. Дзяржаўная ўзнагарода — ордэн Маці — высокая ацэнка дзяржавай нялёгкай працы шматдзетных маці. За тры дзесяцігоддзі гэтай узнагароды былі ўдастоены больш за 14 тыс. маці!

     Рэспубліканскі конкурс «Сям’я года» — своеасаблівы знак удзячнасці і павагі да ўсіх шматдзетных беларускіх сем’яў за іх адказнасць, самаадданасць і штодзённую працу. Колькасць сем’яў, гатовых пазмагацца за званне «Сям’і года», з кожным годам павялічваецца. У 2026 годзе ў адборачных (раённых) этапах конкурсу прынялі ўдзел больш за 630 шматдзетных сем’яў (у 2024 годзе — 440). Гэтае мерапрыемства — цудоўная нагода паказаць моладзі, якая сёння шмат у чым мысліць рацыянальна і прагматычна, што сям’я з’яўляецца фундаментальнай каштоўнасцю і надзейнай апорай любой дзяржавы, забяспечваючы пераемнасць пакаленняў і стабільнасць грамадства.

****

     Сям’я — гэта першакрыніца нацыянальнай бяспекі. Менавіта ў сям’і фарміруецца адказнае стаўленне да працы, уласнасці, закона і асобы.

     Сувязь паміж дабрабытам асобнай сям’і і стабільнасцю цэлай нацыі грунтуецца на простых і бясспрэчных законах развіцця грамадства — дэмаграфічны падмурак дзяржавы фарміруюць людзі.

     Умацоўваючы сям’ю, абараняючы яе эканамічныя і духоўныя інтарэсы, дзяржава інвесціруе ў свой найважнейшы рэсурс — у чалавека.

   «Каб моцна стаяць на сваёй зямлі, нас, беларусаў, павінна быць больш, значна больш. Гэта найважнейшая ўмова суверэнітэту. І дзяржава робіць многае, каб забяспечыць выкананне гэтай умовы», — падкрэсліў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А. Г. Лукашэнка ў адным са сваіх выступленняў з Пасланнем беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу.

    Аднак сапраўднае стаўленне да сям’і фарміруецца толькі ў грамадстве, а значыць, у кожным з нас. Прымаючы на сябе асабістую адказнасць за сваіх блізкіх, мы фарміруем сям’ю як сапраўдную традыцыйную каштоўнасць і тым самым умацоўваем Беларусь як дзяржаву.

 

(для работнікаў прадпрыемстваў рэальнага сектара эканомікі)

 

     На сучасным этапе сусветнага развіцця чалавецтва сутыкнулася з беспрэцэдэнтнай трансфармацыяй духоўна-маральнай сферы, у якой пад выглядам «прагрэсіўных трэндаў» размываюцца базавыя асновы грамадства: інстытут сям’і, павага да старэйшых, суверэнітэт дзяржаў і гістарычная праўда.

     Рэспубліка Беларусь — сацыяльная дзяржава, адной з прыярытэтных задач якой з’яўляецца абарона і ўмацаванне інстытута сям’і, захаванне традыцыйных сямейных каштоўнасцей. Менавіта шлюб, сям’я і пераемнасць пакаленняў фарміруюць духоўны падмурак развіцця нашага грамадства.

     Традыцыйныя ўстоі, якія стагоддзямі служылі апорай грамадства, падвяргаюцца перагляду і дэструктыўнаму знешняму ціску. У гэтых умовах для Рэспублікі Беларусь абарона і захаванне інстытута традыцыйнай сям’і — гэта стратэгічны нацыянальны інтарэс і ключавы элемент нацыянальнай бяспекі.

     Беларуская мадэль дзяржаўнасці дэманструе сваю ўстойлівасць менавіта таму, што абапіраецца на глыбокія традыцыі, хрысціянскія карані, гістарычную памяць беларускага народа і імкненне да сацыяльнай справядлівасці.

     У традыцыйнай беларускай культуры і звязанай з ёй сістэме каштоўнасцей сям’і адводзіцца асаблівая роля. Сям’я як група людзей, аб’яднаных крэўным сваяцтвам і агульнымі інтарэсамі, заўсёды была важнай умовай працягу роду і самарэалізацыі чалавека. Яна разглядаецца як найважнейшы сацыяльны інстытут, які забяспечвае пераемнасць пакаленняў і фарміраванне духоўных каштоўнасцей.

     Народная мудрасць аб’ядноўвае жаночы і мужчынскі пачаткі пры стварэнні шлюбнай пары ў адзінае цэлае. Супрацьлегласці становяцца ўзаемадапаўняльнымі часткамі, якія ўзмацняюць адна адну. У выніку ўсталёўваецца парадак, у межах якога жыве і развіваецца ўсё грамадства.

     Сям’я заўсёды трымалася на адзінстве мужа і жонкі — духоўным, фізічным, эканамічным і эмацыянальным. Шлюб фактычна замацоўваў іх адзінства да самай смерці. У легендах стварэнне шлюбных пар прыпісваецца Богу і тлумачыцца найперш імкненнем забяспечыць усталяванне парадку ў грамадстве ў цэлым. Паводле павер’яў, адзінства сужэнцаў працягвалася і пасля смерці аднаго з іх.

     На думку нашых продкаў, адзінай магчымай формай існавання сям’і, яе рытуальнага і сацыяльнага афармлення, а таксама ўмовай працягу роду быў шлюб. Яго заключэнне з’яўлялася адным з абавязковых этапаў жыццёвага шляху чалавека. Калі ж па пэўных прычынах жанчына або мужчына не ўступалі ў шлюб і заставаліся без сям’і і дзяцей, то ў грамадзе іх успрымалі як сацыяльна непаўнавартасных, а іх удзел у абрадах сямейнага цыкла (нараджэнне, вяселле) істотна абмяжоўваўся.

     Шлюб разглядаўся як перадумова стабільнасці і дабрабыту не толькі асобнай сям’і (роду), але і ўсёй грамады. Таму грамадства сачыла за сужэнскімі адносінамі і брала на сябе функцыю грамадскага кантролю за іх адпаведнасцю прынятым нормам. Гэта знаходзіла адлюстраванне ў шматлікіх каляндарных звычаях, вызначала тэматыку народных песень і размеркаванне абавязкаў у сям’і.

     Варта адзначыць, што рацыянальны падыход нашых продкаў да ўкладу сужэнцаў у жыццё сям’і захаваўся і ў сучаснай беларускай сям’і як першаснай ячэйцы грамадства, нягледзячы на радыкальную мадэрнізацыю многіх аспектаў жыццядзейнасці.

     Даведачна:

     Паводле вынікаў сацыялагічных апытанняў, праведзеных Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі ў 2026 годзе, беларусы бачаць размеркаванне абавязкаў паміж мужам і жонкай наступным чынам (лічбы акруглены).

     На думку жыхароў краіны, адказны бацька:

     найперш матэрыяльна забяспечвае сям’ю (так адказалі 62 % рэспандэнтаў);

     цікавіцца асабістым жыццём дзіцяці, вучыць вырашаць канфлікты і знаходзіць выйсце са складаных сітуацый, у вольны час займаецца з ім развівальнымі гульнямі, навучае пэўным практычным навыкам, перадае свае веды (46 %)

     актыўна ўдзельнічае ў адукацыйным працэсе, дапамагае дзіцяці выконваць дамашнія заданні і клапоціцца пра яго фізічнае развіццё (43 %).

     У сваю чаргу, адказная маці:

     на думку 63 % рэспандэнтаў, актыўна ўдзельнічае ў адукацыйным працэсе і дапамагае дзіцяці выконваць дамашнія заданні;

     цікавіцца яго асабістым жыццём (59 %);

     прывівае навыкі здаровага ладу жыцця (48 %);

     у вольны час займаецца з дзіцем развівальнымі гульнямі, навучае пэўным практычным навыкам, перадае свае веды (47 %);

     вучыць вырашаць канфлікты і знаходзіць выйсце са складаных сітуацый (33 %);

     клапоціцца пра фізічнае развіццё дзіцяці (32 %);

     водзіць яго ў тэатры, музеі, на спартыўныя спаборніцтвы і выставы (30 %).

     Аднак толькі 13 % рэспандэнтаў лічаць, што адказная маці павінна матэрыяльна забяспечваць сям’ю.

     Пры гэтым у беларускім грамадстве моцная культура ўзаемаразумення: 77 % апытаных лічаць, што найважнейшыя рашэнні ў сем’ях прымаюцца сужэнцамі сумесна.

   

     Шлюб разглядаўся як неад’емная частка лёсу чалавека. Праграмаванне шчаслівага шлюбу адбывалася яшчэ ў межах радзіннай абраднасці: «Дай, Божа, долі ўсялякай: і хлебнай, і грашовай, і той шлюбнай».

     Найвялікшым багаццем сям’і лічыліся дзеці. Сацыялагічныя даследаванні сведчаць, што і сёння, на думку нашых грамадзян:

     нараджэнне дзіцяці ўмацоўвае сям’ю;

     дзеці эмацыянальна ўзбагачаюць бацькоў;

     бацькоўства з’яўляецца важным аспектам самарэалізацыі мужчын і жанчын;

     дзеці ўспрымаюцца як памочнікі ў розных справах і апора ў старасці (аднак гэтыя чаканні паступова адыходзяць на другі план).

     За апошнія 100–150 гадоў сістэма адукацыі амаль цалкам выцесніла Царкву ў справе навучання і выхавання дзяцей. Адмоўную ролю «вуліцы» сёння адыгрывае Інтэрнэт, які практычна скасаваў само паняцце вуліцы, у тым ліку і ў яго станоўчым значэнні. Аднак, нягледзячы на ўсе змены, значэнне сям’і ніколькі не зменшылася.

     Менавіта сям’я — тое месца, дзе дзеці праз паўсядзённыя прыклады вучацца любові, адказнасці і веры. Менавіта ў сям’і закладваецца падмурак маральнасці дзіцяці. Без гэтага дзеці вырастаюць без трывалых жыццёвых каранёў і становяцца ўразлівымі да знешніх уплываў. Сям’я — гэта адзіны арганізм, члены якога жывуць і будуюць свае адносіны на аснове закона любові.

     Дзеці пераймаюць мадэлі паводзін бацькоў і іх жыццёвыя ўстаноўкі, таму роля сям’і ў станаўленні асобы выключная, і яе не могуць замяніць іншыя сацыяльныя інстытуты. Разбурэнне сям’і істотна парушае нармальнае развіццё дзяцей і накладвае адбітак на ўсё іх далейшае жыццё.

     Сям’я выступае першасным інстытутам сацыялізацыі. У ёй фарміруюцца павага да старэйшых, патрыятызм, гістарычная памяць (што мае крытычна важнае значэнне ў кантэксце захавання праўды пра Вялікую Айчынную вайну) і традыцыйныя этычныя нормы. Разбурэнне традыцыйнай сям’і вядзе да атамізацыі грамадства, страты культурнай ідэнтычнасці і росту дэструктыўных праяў сярод моладзі.

     Вопыт сямейных зносін вучыць чалавека пераадольваць эгаізм, які разбурае душу і грамадскія адносіны, і закладвае асновы здаровай грамадзянскасці. Менавіта ў сям’і фарміруюцца і ўмацоўваюцца правільныя адносіны да блізкіх, а значыць, і да свайго народа, і да сваёй краіны.

     Сям’я ў яе традыцыйным разуменні атрымала ў нашай краіне найвышэйшую дзяржаўную абарону. Трывалую прававую аснову рэгулявання шлюбных і сямейных адносін складае Канстытуцыя. Яе нормы, якія гарантуюць абарону сям’і і шлюбу, падтрымку дзяцей, з’яўляюцца нормамі прамога дзеяння і адначасова выступаюць у якасці асноватворных арыенціраў для далейшага нарматворчага працэсу.

     Новы імпульс развіццю заканадаўства ў гэтай сферы надаў рэспубліканскі рэферэндум па пытанні ўнясення змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю, вынікам якога, у тым ліку, стала замацаванне ў Асноўным Законе фундаментальнага вызначэння шлюбу як саюза жанчыны і мужчыны.

     Уключэнне ў артыкул 32 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дакладнай фармулёўкі: «Шлюб як саюз жанчыны і мужчыны, сям’я, мацярынства, бацькоўства і дзяцінства знаходзяцца пад абаронай дзяржавы» замацавала аснову для ўмацавання прававога і ментальнага суверэнітэту краіны.

     У адрозненне ад шэрагу заходніх дзяржаў, дзе юрыдычна размываюцца паняцці полу, мацярынства і бацькоўства, а ідэалогія «чайлдфры» становіцца ўсё больш папулярнай, Беларусь замацавала класічнае разуменне сям’і на найвышэйшым заканадаўчым узроўні.

     Традыцыйная сям’я разумеецца як зарэгістраваны саюз мужчыны і жанчыны, заснаваны на сумесным пражыванні, вядзенні гаспадаркі, узаемнай маральнай і прававой адказнасці, а таксама скіраваны на нараджэнне і выхаванне дзяцей.

     Норма аб замацаванні інстытута шлюбу непарыўна звязана і з іншымі важнымі змяненнямі, а менавіта з удакладненнем і пашырэннем кола абавязкаў бацькоў, якія цяпер выходзяць далёка за межы выключна матэрыяльнага забеспячэння дзяцей. На канстытуцыйным узроўні ўстаноўлена, што бацькі не проста абавязаны клапаціцца пра здароўе, развіццё і навучанне дзіцяці, але таксама павінны рыхтаваць яго да грамадска карыснай працы, прывіваць культуру і павагу да законаў, гістарычных і нацыянальных традыцый Беларусі. Такое ўдакладненне прававой нормы адлюстравала імкненне беларускага грамадства да ідэйнага і патрыятычнага выхавання новага пакалення ў сям’і, якое заклікана абараніць моладзь ад дэструктыўнага знешняга ўплыву.

     Кожны крок на шляху ўдасканалення норм, якія рэгламентуюць шлюбныя і сямейныя адносіны, — гэта ўмацаванне маральных асноў нашага грамадства і стварэнне трывалага падмурка для будучых пакаленняў, якія павінны расці ў бацькоўскай любові, у сем’ях, акружаныя клопатам блізкіх, і самі з часам станавіцца апорай для сваіх бацькоў. У гэтым і заключаецца непарушны духоўны код беларускага народа.

     Дзяржава разглядае традыцыйную сям’ю як ключавы элемент нацыянальнай бяспекі. Разбурэнне сям’і непазбежна вядзе да дэградацыі грамадства, страты культурнага кода і дзяржаўнай незалежнасці. Дзяржаўная палітыка грунтуецца на пастулаце: моцная сям’я — аснова моцнай дзяржавы.

     Найважнейшым элементам падтрымкі інстытута сям’і ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляецца сацыяльна арыентаваная сістэма абароны мацярынства і дзяцінства, адна з найлепшых у свеце.

     Даведачна:

     У адпаведных міжнародных рэйтынгах Беларусь займае наступныя пазіцыі:

     25-е месца сярод краін, найбольш камфортных для мацярынства;

     35-е месца ў свеце ў рэйтынгу краін, дзе дзецям жывецца найбольш шчасліва;

     5-е месца сярод краін з найдаўжэйшым водпускам па доглядзе дзіцяці (асаблівасць «беларускага» водпуску па доглядзе дзіцяці заключаецца ў тым, што ён аплачваецца на працягу трох гадоў і прадастаўляецца ўсім сем’ям незалежна ад даходаў бацькоў).

     Важным звяном гарантаванай падтрымкі пры нараджэнні і выхаванні дзяцей з’яўляецца сістэма дзяржаўных дапамог (11 відаў дапамог).

     Нацыянальная сістэма падтрымкі сем’яў з дзецьмі пастаянна развіваецца, удасканальваецца і ўключае комплекс гарантый і льгот у самых розных сферах іх жыццядзейнасці.

     Даведачна:

     Вось як грамадзяне Беларусі ацэньваюць эфектыўнасць мер дзяржаўнай падтрымкі (паводле вынікаў сацыялагічных даследаванняў, лічбы акруглены):

     штомесячная дапамога па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да 3 гадоў (72 %);

     аднаразовая дапамога пры нараджэнні дзіцяці (50 %);

     прадастаўленне водпуску па доглядзе дзіцяці працягласцю 3 гады (47 %);

     выплата сямейнага капіталу шматдзетным сем’ям (33 %);

     падтрымка ў сферы будаўніцтва і набыцця жылля (33 %).

     Радзей рэспандэнты адзначалі актуальнасць такіх мер, як поўная аплата бальнічнага па доглядзе хворага дзіцяці (14 %), працоўныя льготы і гарантыі (9 %).

     Акрамя таго, цалкам абгрунтавана можна гаварыць пра надзвычай спрыяльныя ўмовы, якія ствараюцца для развіцця інстытута сям’і дзякуючы агульнай сацыяльнай палітыцы беларускай дзяржавы.

   

     Даведачна:

     На канстытуцыйным узроўні ў Беларусі гарантавана бясплатная і даступная медыцынская дапамога. Па ступені забяспечанасці ўрачамі і медыцынскім персаналам мы апярэджваем многія краіны свету (у 1993 годзе на 10 тыс. чалавек прыпадала 42 урачы-спецыялісты, а ў 2023 годзе — 61; у сярэднім па ЕС гэты паказчык складае 33, па СНД — 38).

     Па паказчыку «базавая медыцынская дапамога» Беларусь заняла 18-е месца ў рэйтынгу сацыяльнага прагрэсу, складзеным арганізацыяй Social Progress Imperative ў 2023 годзе.

     Што датычыцца агульнай даступнасці ўстаноў дашкольнай адукацыі, то базавая патрэба насельніцтва цалкам задавальняецца. У сувязі з ростам попыту з боку маці, якія жадаюць вярнуцца да працы да заканчэння водпуску па доглядзе дзіцяці, вядзецца работа па павелічэнні колькасці ясельных груп.

     З 1 сакавіка бягучага года ясельныя групы для дзяцей ва ўзросце да двух гадоў функцыянуюць у кожным адміністрацыйным раёне краіны. За апошні час колькасць такіх груп павялічылася больш чым удвая. Да пачатку новага навучальнага года іх агульная колькасць па рэспубліцы дасягнула 600 (яшчэ ў пачатку года іх было каля 335). Толькі ў г. Мінску адкрыта 153 групы для дзяцей ва ўзросце ад аднаго года да двух гадоў.

     Акрамя таго, паводле даных ПРААН, Беларусь уваходзіць у першую дваццатку краін па забяспечанасці насельніцтва доступам да чыстай вады. У рэйтынгу краін па даступнасці газу для насельніцтва, складзеным РІА, Беларусь займае трэцяе месца. У 2024 годзе, згодна з Sustainable Development Report, Беларусь заняла 30-е месца сярод 166 краін у рэйтынгу дасягнення Мэт устойлівага развіцця.

     Сістэмныя меры, якія прымаюцца дзяржавай, даюць адчувальныя вынікі.

     Даведачна:

     За гады суверэнітэту мацярынская смяротнасць скарацілася больш чым у шэсць разоў, а дзіцячая смяротнасць сярод немаўлят — у пяць з паловай разоў. Па гэтым паказчыку мы займаем лідзіруючыя пазіцыі ў свеце (па тэмпах яго зніжэння апярэджваем такія краіны, як Бельгія, Германія, Нідэрланды, Францыя і Швейцарыя).

     У параўнанні з 1990 годам агульная колькасць абортаў у Беларусі скарацілася прыкладна ў 20 разоў. Калі ў 2012 годзе ўзровень абортаў складаў 12 на 1000 жанчын рэпрадуктыўнага ўзросту, то да 2025 года гэты паказчык знізіўся да новага гістарычнага мінімуму — 6,5 на 1000 жанчын. Пры гэтым дзякуючы даступнасці легальнай медыцынскай дапамогі ў краіне з 2011 года не зарэгістравана ніводнага выпадку крымінальнага аборту.

     Удзельная вага дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў (дзяцей-сірот), у агульнай колькасці дзіцячага насельніцтва Рэспублікі Беларусь няўхільна змяншалася на працягу апошніх 25 гадоў і сёння складае 0,87 % (у 2007 годзе — 1,56 %). Больш за 85 % дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў і выяўляюцца штогод, перадаюцца на сямейныя формы ўладкавання.

     Колькасць шматдзетных сем’яў у Беларусі складае больш за 117 тыс. (для параўнання: у 2009 годзе іх было ўсяго 65 тыс.). Сёння кожнае чацвёртае дзіця ў рэспубліцы расце ў шматдзетнай сям’і.

     Нягледзячы на тое, што ў нашай краіне па-ранейшаму фіксуюцца трывожныя тэндэнцыі ў сферы шлюбна-сямейных адносін, характэрныя для ўсіх урбанізаваных грамадстваў, ёсць усе падставы разлічваць на станоўчую дынаміку.

     З аднаго боку, даводзіцца канстатаваць наяўнасць пяці негатыўных тэндэнцый: змяншэнне колькасці зарэгістраваных шлюбаў, павелічэнне колькасці скасаваных шлюбаў, рост колькасці фактычных шлюбных адносін без рэгістрацыі, павелічэнне ўзросту ўступлення ў шлюб (як мужчын, так і жанчын), павелічэнне ўзросту жанчын пры нараджэнні першага дзіцяці.

     З другога боку, дзяржава ўзмацняе курс на падтрымку традыцыйнай сям’і ў яе сучасным увасабленні.

     Так, памеры дапамог на дзяцей дасягнулі пэўнага псіхалагічна значнага ўзроўню, пры якім жанчына можа дазволіць сабе выбар на карысць мацярынства без неабходнасці ахвяраваць уласным дабрабытам.

     Даведачна:

     У сукупнасці ўсе выплаты сям’і з адным дзіцем ва ўзросце да 3 гадоў у першы год догляду за ім пры раўнамерным размеркаванні ўжо складаюць больш за 1,5 тыс. руб. у месяц, а калі ў сям’і двое і больш дзяцей — больш за 2,1 тыс. руб. у месяц.

     У цяперашні час па даручэнні Кіраўніка дзяржавы вядзецца работа па мадэрнізацыі дапамогі па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да трох гадоў.

     Асноўная мэта новаўвядзенняў — увязаць памеры выплат з рэальнымі даходамі бацькі або маці, якія ажыццяўляюць догляд дзіцяці. Пры гэтым мінімальны памер дапамогі не будзе ніжэйшым за дзейны, а максімальны памер плануецца ўстанавіць на ўзроўні сярэдняй заработнай платы па краіне.

     Агульная сацыяльна-эканамічная палітыка, нязменны курс дзяржавы на падтрыманне стабільнасці ў грамадстве і мірнага неба над галавой у спалучэнні з названымі мерамі матэрыяльнай падтрымкі будуць садзейнічаць рэалізацыі станоўчых унутраных установак, якія пераважаюць у беларускім грамадстве ў стаўленні да сямейных каштоўнасцей.

     Даведачна:

     Больш за 70 % беларускай моладзі заяўляюць пра безумоўную прыярытэтнасць сямейных каштоўнасцей.

     Каля 58 % беларускіх жанчын лічаць сям’ю больш значным жыццёвым фактарам, чым пабудову прафесійнай кар’еры, а яшчэ 30 % імкнуцца да гарманічнага балансу паміж імі (аналітычны матэрыял Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі).

     Ёсць яшчэ адзін аспект, які не паддаецца аб’ектыўнаму вымярэнню, але пры гэтым мае надзвычай важнае значэнне, — шчасце. Што ж гэта такое? Гэта рэалізаваны патэнцыял, закладзены ў чалавеку. Напрыклад, чалавек марыць пра сцэну і мае адпаведныя здольнасці, але бацькі пераконваюць яго паступаць на юрыдычны факультэт, каб атрымаць сапраўдную прафесію, да таго ж прэстыжную. Калі ён пераступіць праз сябе, то можа быць няшчасным усё жыццё. А іншы чалавек з захапленнем працуе з механізмамі, а яго аддаюць вучыцца іграць на скрыпцы… І так далей.

     У жанчыне закладзены Богам (прыродай) патэнцыял ствараць, дарыць новае жыццё і гадаваць дзіця. Без гэтага не можа быць сапраўднага (поўнага, паўнавартаснага) жаночага шчасця. Абавязак дзяржавы — ствараць для гэтага ўмовы, абавязак гонару мужчыны — падтрымліваць жанчыну, ну і, вядома, пайсці з ёй у ЗАГС. А як жа інакш?

****

     Такім чынам, традыцыйныя каштоўнасці шлюбу і сям’і ў Рэспубліцы Беларусь выступаюць падмуркам цывілізацыйнай устойлівасці грамадства перад абліччам сучасных ідэалагічных і дэмаграфічных выклікаў.

     Палітыка, якая праводзіцца ў дзяржаве і падмацоўваецца шырокай нарматыўнай прававой і матэрыяльнай базай, даказвае: захаванне традыцыйнай сям’і — гэта не вяртанне ў мінулае, а гарантыя і абавязковая ўмова паспяховай і бяспечнай будучыні. Далейшае развіццё інстытута сям’і патрабуе не толькі фінансавых укладанняў, але і бесперапыннай інфармацыйнай і адукацыйнай работы па фарміраванні ў свядомасці падрастаючых пакаленняў вобраза шчаслівай, шматдзетнай і адказнай сям’і.

     Дэпапуляцыя і старэнне насельніцтва прызнаны аднымі з ключавых унутраных пагроз у Канцэпцыі нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь. Традыцыйная шматдзетная сям’я з’яўляецца галоўным рэсурсам пераадолення дэмаграфічнага крызісу. Курс, вызначаны Кіраўніком дзяржавы, прадугледжвае, што «культ паўнацэннай сям’і з двума і больш дзецьмі павінен стаць стылем жыцця беларусаў». Менавіта пашыранае ўзнаўленне насельніцтва гарантуе захаванне дзяржаўнага суверэнітэту ў доўгатэрміновай перспектыве дзякуючы папаўненню працоўнага і інтэлектуальнага патэнцыялу нацыі.

 

(для прадстаўнікоў інтэлігенцыі)

     Моцная сям’я і традыцыйныя сямейныя каштоўнасці служаць падмуркам дэмаграфічнага дабрабыту, стабільнасці і ўстойлівага развіцця любой дзяржавы — ва ўсякім разе, у Беларусі мы прытрымліваемся менавіта такога меркавання. Пра гэта і пагаворым сёння.

     Традыцыі аб’ядноўваюць народ, грамадства і сям’ю, ствараючы адзінае цэлае, захоўваючы культуру роду і пераемнасць пакаленняў. Для дзяцей сям’я, якая абапіраецца на традыцыі, становіцца надзейнай асновай псіхалагічнага і эмацыянальнага развіцця, а для дарослых — крыніцай сілы і стабільнасці. Моцная сям’я фарміруе падмурак здаровага і ўстойлівага грамадства.

     Аднак не ўсюды гэта так. Напрыклад, свет глабальнага спажывання, які ствараецца сусветным гегемонам, ад ролі якога англасаксы ніяк не хочуць адмаўляцца, патрабуе максімальнай атамізацыі грамадства, яго раздзялення на асобных спажыўцоў. Ва ўмовах імклівага развіцця тэхналогій і ўзмацнення ўплыву штучна створанага лічбавага асяроддзя на грамадскую свядомасць, асабліва на моладзь, адбываюцца відавочныя змены ў сацыякультурнай сферы.

     Пытанне захавання традыцыйных сямейных каштоўнасцей набывае асаблівую актуальнасць ва ўсім свеце, у тым ліку і ў Рэспубліцы Беларусь. Таму нацыянальная дэмаграфічная бяспека стала першым прыярытэтам Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2026–2030 гады.

     Даведачна:

     Прыярытэт «нацыянальная дэмаграфічная бяспека» накіраваны на захаванне насельніцтва, умацаванне здароўя нацыі і падтрымку сям’і.

     Да 2030 года плануецца павялічыць колькасць народжаных на 1000 чалавек з 6,5 да 7 праміле (праміле — гэта 1/1000, адна дзясятая працэнта), знізіць смяротнасць да 11,5 праміле, павялічыць чаканую працягласць жыцця да 76,5 года.

     Сучасныя дэмаграфічныя выклікі і меры, якія прымаюцца ў Рэспубліцы Беларусь для іх пераадолення

     Дэмаграфічная сітуацыя вызначае перспектывы эканамічнага развіцця любой дзяржавы, уплываючы на тэмпы эканамічнага росту, рынак працы і нагрузку на дзяржаўны бюджэт. Факт заключаецца ў тым, што ў цяперашні час значная частка краін сутыкаецца з дэмаграфічнымі праблемамі, сярод якіх — старэнне насельніцтва, зніжэнне нараджальнасці і міграцыя.

     Ва ўсім свеце павелічэнне долі пажылых людзей стварае ўсё большую нагрузку на пенсійную сістэму, сферы аховы здароўя і сацыяльнай абароны. Нізкі ўзровень натуральнага прыросту насельніцтва (ён фіксуецца як у краінах, якія развіваюцца, так і ў развітых дзяржавах) патрабуе распрацоўкі мер падтрымкі сем’яў і стымулявання нараджальнасці. У такіх умовах міграцыя і яе кантроль становяцца важным сацыяльна-эканамічным фактарам, які аказвае істотны ўплыў на рынак працы, сацыяльную стабільнасць і нацыянальную бяспеку многіх краін свету.

     Рэспубліка Беларусь сутыкаецца з тымі ж выклікамі. Дэмаграфічны фактар і паняцце дэмаграфічнай бяспекі замацаваны ў Канцэпцыі нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь, зацверджанай Усебеларускім народным сходам 25 красавіка 2024 года. Значная ўвага праблеме нізкіх тэмпаў узнаўлення насельніцтва і скарачэння колькасці працаздольнага насельніцтва надаецца ў Нацыянальнай стратэгіі ўстойлівага развіцця Рэспублікі Беларусь на перыяд да 2040 года.

     Даведачна:

     У Стратэгіі сфарміраваны прынцыпы новай дэмаграфічнай палітыкі Беларусі, якую можна назваць палітыкай народазберажэння. Акцэнт зроблены на захаванні назапашанага чалавечага патэнцыялу, паступовым павелічэнні чаканай працягласці жыцця, развіцці дэмаграфічнай культуры насельніцтва, пашырэнні мадэлі здаровага ладу жыцця, умацаванні шлюбных і сямейных адносін, прадухіленні і скарачэнні адтоку насельніцтва з краіны.

     Паводле даных апошняга перапісу насельніцтва, у нашай краіне пражывае больш за 2,6 млн сем’яў, з іх 43,7 % выхоўваюць дзяцей ва ўзросце да 18 гадоў.

     Сярэдні памер сям’і ў Рэспубліцы Беларусь — 2,9 чалавека.

     Што датычыцца колькасці дзяцей, то больш за палову беларускіх сем’яў (57,3 %) маюць адно дзіця, траціна сем’яў (33,5 %) — дваіх дзяцей. Шматдзетныя сем’і, у якіх трое і больш дзяцей, складаюць 9,2 %.

     Галоўная праблема дэмаграфіі простая: сям’я з двух чалавек павінна мець трох дзяцей. Тады насельніцтва расце. Калі ж у сям’і адно дзіця, адбываецца павольная, але няўмольная дэпапуляцыя.

     Давайце пералічым, што робіцца ў нашай краіне, каб стымуляваць рух у патрэбным кірунку. Бо насамрэч у нас сфарміравана дзейсная сістэма прававой абароны сям’і, мацярынства, бацькоўства і дзяцінства, гарантаваная дзяржавай.

     У яе аснове ляжыць трывалая прававая база рэгулявання шлюбных і сямейных адносін, непасрэдна замацаваная ў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. У Асноўным Законе замацавана вызначэнне шлюбу як саюза жанчыны і мужчыны — і ў гэтым традыцыйным разуменні шлюб атрымаў найвышэйшую дзяржаўную абарону. Гэта не ўшчамленне правоў, а дакладнае вызначэнне інстытута, прызначанага для працягу роду і натуральнага выхавання дзяцей.

     Меры дзяржаўнай падтрымкі сем’яў з дзецьмі, мацярынства і бацькоўства ў нашай краіне разнастайныя і пастаянна ўдасканальваюцца. Да іх, напрыклад, належаць:

      прадастаўленне аплачваемага водпуску па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да 3 гадоў;

     выплата дзяржаўных дапамог пры нараджэнні і выхаванні дзяцей;

     прызначэнне сямейнага капіталу пры нараджэнні трэцяга і наступных дзяцей;

     прадастаўленне адраснай сацыяльнай дапамогі і сацыяльных паслуг, а таксама гарантый у сферы працы, пенсійнага забеспячэння, жыллёва-крэдытных адносін і іншых сферах жыццядзейнасці сям’і.

     Даведачна:

     З 1 студзеня 2025 года павялічаны мінімальны памер дапамогі па цяжарнасці і родах:

     больш чым у 3 разы — для застрахаваных жанчын (раней ён складаў 50 % БПМ — бюджэту пражытковага мінімуму, або 265 рублёў, цяпер — 100 % мінімальнай заработнай платы, або 858 рублёў за кожны месяц бальнічнага);

     у 2 разы — для будучых маці, якія атрымліваюць адукацыю і яшчэ не выйшлі на рынак працы (з 50 да 100 % БПМ).

     Таксама ў 3 разы павялічаны мінімальны памер дапамогі па часовай непрацаздольнасці па доглядзе дзіцяці (з 50 % БПМ да 100 % МЗП — мінімальнай заработнай платы).

     У цяперашні час разглядаецца пытанне аб прывязцы памеру дапамогі па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да 3 гадоў да рэальных даходаў атрымальніка. Пры гэтым мінімальны памер дапамогі не будзе ніжэйшым за дзейны, а максімальны плануецца ўстанавіць на ўзроўні сярэдняй заработнай платы па краіне. Разлік робіцца на тое, што гэта надасць дадатковы імпульс нараджальнасці.

     У Беларусі паспяхова дзейнічае і праграма сямейнага капіталу.

   

     Даведачна:

     З 1 студзеня 2026 года памер сямейнага капіталу складае 35 505 беларускіх рублёў. За ўвесь перыяд рэалізацыі праграмы (з 2015 года) шматдзетнымі сем’ямі адкрыта амаль 155,7 тыс. укладаў.

     Па стане на 1 жніўня 2026 года прынята больш за 102 тыс. рашэнняў аб датэрміновым распараджэнні сямейным капіталам, з іх 80 % — на вырашэнне жыллёвых пытанняў сям’і, 11 % — на аплату медыцынскіх паслуг, 9 % — на атрыманне адукацыі.

     За крыху больш чым 10 гадоў дзякуючы «сямейнаму капіталу» ў Беларусі нарадзілася на 40 % больш трэціх і наступных дзяцей.

     Даведачна:

     Паводле даных Міністэрства працы і сацыяльнай абароны, на 1 жніўня 2026 года колькасць шматдзетных сем’яў у краіне складае 117,4 тыс., у тым ліку ў Брэсцкай вобласці — 24 тыс. сем’яў (20,5 %), Гомельскай — 18,8 тыс. (19 %), Мінскай — 21 тыс. (17,9 %), Віцебскай — 11,4 тыс. (9,7 %), Гродзенскай — 13,9 тыс. (11,9 %), Магілёўскай — 12,2 тыс. (10,4 %), у г. Мінску — 16 тыс. сем’яў (13,7 %).

     З іх 79,4 % складаюць сем’і з трыма дзецьмі, 14,8 % — з чатырма дзецьмі, 3,9 % — з пяццю дзецьмі, 1,9 % — з шасцю і больш дзецьмі. У шматдзетных сем’ях выхоўваюцца 386,4 тыс. дзяцей, кожнае чацвёртае дзіця ў Беларусі расце ў шматдзетнай сям’і.

     У 2025 годзе замацаваны маёмасныя правы дзяцей на жылыя памяшканні, пабудаваныя або набытыя з выкарыстаннем сямейнага капіталу, у тым ліку ў выпадку скасавання шлюбу бацькоў. Па рашэнні Кіраўніка дзяржавы праграма падоўжана да канца 2029 года.

     Акрамя таго, у нашай краіне сем’ям з дзецьмі, якія паляпшаюць жыллёвыя ўмовы, аказваецца дзяржаўная падтрымка пры будаўніцтве жылля ў выглядзе льготных крэдытаў і (або) аднаразовых субсідый.

     Даведачна:

     Максімальны тэрмін, на які прадастаўляецца льготны крэдыт, складае 20 гадоў (для шматдзетных сем’яў і дзяцей-сірот — 40 гадоў).

     Працэнты за карыстанне льготнымі крэдытамі на працягу тэрміну іх пагашэння складаюць:

     для шматдзетных сем’яў — 1 % гадавых;

     для маладых сем’яў з двума дзецьмі — 5 % гадавых;

     для грамадзян, у сем’ях якіх ёсць дзеці-інваліды, — 20 % стаўкі рэфінансавання Нацыянальнага банка, але не менш за 5 % гадавых.

     Акрамя таго, прадастаўляецца фінансавая дапамога дзяржавы ў пагашэнні запазычанасці па льготных крэдытах.

     Дзяржава ўзмацніла падтрымку і тых сем’яў, якім неабходна дапамога з выкарыстаннем рэпрадуктыўных тэхналогій. Маштабныя змены ў гэтай сферы замацаваны на заканадаўчым узроўні.

     Даведачна:

     Згодна з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 23 сакавіка 2026 года № 100, колькасць бясплатных спроб экстракарпаральнага апладнення (далей — ЭКА) павялічана з адной да дзвюх. Права на іх маюць не толькі сямейныя пары, але і жанчыны, якія не знаходзяцца ў шлюбе. Бясплатнае ЭКА праводзіцца толькі ў дзяржаўных медыцынскіх установах.

     ЭКА ў нашай краіне запатрабаванае і даступнае. За пяць гадоў рэалізацыі ранейшага ўказа (2021–2025 гады), які гарантаваў правядзенне адной бясплатнай працэдуры ЭКА, у Рэспубліцы Беларусь нарадзілася больш за 2,5 тыс. дзяцей. Пры гэтым эфектыўнасць кожнай асобнай спробы ЭКА ў нашай краіне ў 2025 годзе склала 42,1 %. Гэта значна вышэй за сярэднесусветны паказчык (каля 30 %), што пацвярджае высокі ўзровень медыцынскіх тэхналогій у Беларусі.

     Падсумоўваючы, можна адзначыць, што дзяржаўная сацыяльная палітыка Рэспублікі Беларусь традыцыйна накіравана на ўсебаковую падтрымку сем’яў з дзецьмі, павышэнне прэстыжу інстытута сям’і і ўмацаванне дэмаграфічнай бяспекі краіны.

     Моцная сям’я — аснова паспяховага развіцця дзяржавы

     Нельга абысці ўвагай той бясспрэчны факт, што на дэмаграфічныя паводзіны насельніцтва, у тым ліку і ў нашай краіне, аказваецца беспрэцэдэнтны дэструктыўны ўплыў праз Інтэрнэт. У сацыяльных сетках і на лічбавых платформах нярэдка прасоўваюцца мадэлі паводзін, якія супярэчаць нашым традыцыйным сямейным устоям, прапагандуюцца эгацэнтрызм і спрошчаныя формы сямейных адносін. Назіраецца тэндэнцыя да «еўрапеізацыі» сям’і: арыентацыя на сям’ю з адным дзіцем, а таксама ўзмацненне руху «чайлдфры» (child-free, з англійскай — «жыццё без дзяцей»).

     Як адзначыў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнка: «Любая папулярызацыя ідэй бяздзетнай сямейнай пары ў нашай культурнай прасторы павінна спыняцца. Любыя ўкіды такіх завуаляваных заклікаў, як і ўсе нетрадыцыйныя павевы, — не што іншае, як спроба абязлюдзіць і аслабіць дзяржаву. Такая ідэалогія павінна быць па-за законам».

     Гэта неабходна яшчэ і таму, што такая з’ява ўжо стала часткай пэўнай тэхналогіі. Напрыклад, заходнія абывацелі жывуць ва ўмовах ідэалогіі «грамадства спажывання», якую прасоўваюць англасаксы. Пры гэтым яны нібыта «не заўважаюць», як спачатку прыхільнікі ЛГБТК+, згуртаваныя і арганізаваныя (бо прадстаўляюць сябе меншасцю, якую «пераследуе грамадства»), ва ўсё большай колькасці трапляюць ва ўладу на мясцовым узроўні ў еўрапейскіх краінах, у тым ліку на ўзровень нашых райвыканкамаў. Затым на мясцовым узроўні пачынаюцца фестывалі, парады, прайды, публікацыі ў прэсе, сюжэты на тэлебачанні… — тая «вясёлкавая хваля», на якую еўрапейцы спачатку глядзелі з пагардлівай неразуменнем.

     Аднак час ішоў, і да 2021 года (калі, як пісалі газеты, «Еўрапарламент афіцыйна абвясціў увесь Еўрапейскі саюз прасторай свабоды для ЛГБТК+») супраціўляцца ўжо фактычна не было каму. Ва ўсякім разе, у звычайных еўрапейскіх грамадзян ужо папросту не засталося дастаткова рычагоў уплыву на ўладу.

     Нешта падобнае мы бачылі і ў сябе дома: беларускія «неверагодныя», бесперапынна (прыкладна з 2010 года) ствараючы НКА+ (некамерцыйныя, недзяржаўныя, няўрадавыя арганізацыі), давялі іх колькасць да некалькіх тысяч па ўсёй краіне. Пераважная большасць такіх «суполак» фінансавалася Захадам, шукала падтрымкі ў мясцовых уладаў, абапіралася на «незалежную прэсу» і спрабавала пранікнуць у выканаўчую вертыкаль улады, сілавыя структуры, сістэмы адукацыі і культуры, дзяржаўныя СМІ.

     Мэта — укараніцца, замацавацца, стаць незаменнымі. Вынік усім вядомы: спроба змены ўлады неканстытуцыйным шляхам, якая магла б уцягнуць нашу дзяржаву ў дзесяцігоддзі смуты і расколу.

     Таму спробы ўкараніць у свядомасць беларусаў падобныя «не нашы каштоўнасці», разбурыць гістарычную сувязь пакаленняў, стварыць грамадства спажывання са скажонай мараллю і адсутнасцю маральных прынцыпаў — усё гэта, па сутнасці, пагроза страты нацыянальнай ідэнтычнасці, якая вядзе да разбурэння асноў беларускай дзяржаўнасці. Мы не можам гэтага дапусціць.

     Даведачна:

     Згодна з комплексным рэспубліканскім сацыялагічным даследаваннем, праведзеным у ліпені — жніўні 2026 года Інстытутам сацыялогіі НАН Беларусі па заказе БІСД, дэмаграфічныя ўстаноўкі беларусаў пакуль застаюцца стрыманымі. Большасць грамадзян плануе мець аднаго-двух дзяцей. Пры гэтым у ідэальных умовах значная частка насельніцтва гатова да шматдзетнасці.

     Так, 44,3 % беларусаў плануюць або планавалі мець дваіх дзяцей з улікам рэальных жыццёвых абставін, 25,2 % — адно дзіця, 12,2 % — трох дзяцей, 3,5 % — чатырох дзяцей і больш. Аднак у ідэале, калі б дазвалялі матэрыяльныя і іншыя ўмовы, амаль чвэрць апытаных (22,3 %) хацелі б мець трох дзяцей, а 8,7 % — чатырох дзяцей і больш.

     Зацверджаная ў Беларусі Інфармацыйная стратэгія сямейнай палітыкі на 2026–2030 гады накіравана на кансалідацыю намаганняў дзяржаўных органаў, грамадскіх аб’яднанняў, рэлігійных арганізацый і сродкаў масавай інфармацыі для трансфармацыі грамадскай свядомасці ў бок умацавання сямейных каштоўнасцей. Асноўная задача — зрабіць сямейную тэматыку блізкай і зразумелай людзям рознага ўзросту, жыхарам гарадоў і вёсак, моладзі і бацькам. Пры гэтым акцэнт робіцца на каштоўнасцях, якія аб’ядноўваюць: павазе да свайго роду і традыцый, клопаце і падтрымцы, радасці бацькоўства.

     Даведачна:

     Аснову жыццёвых каштоўнасцей беларусаў складаюць здароўе, сям’я, матэрыяльны дабрабыт, душэўны камфорт, любоў і згода. Пры гэтым «сям’ю» назвалі адной з галоўных жыццёвых каштоўнасцей 60,9 % беларусаў. Гэта станоўчая тэндэнцыя развіцця сучаснага беларускага грамадства, якая сведчыць пра прыхільнасць насельніцтва да традыцыйнага светапогляду.

     Штогод у Рэспубліцы Беларусь адзначаецца Тыдзень бацькоўскай любові (14–21 кастрычніка). Гэта прызнанне на дзяржаўным узроўні найважнейшай ролі сям’і, накіраванае на ўмацаванне сямейных каштоўнасцей і выказванне падзякі бацькам за іх клопат і выхаванне дзяцей.

   

     Даведачна:

     Рэспубліканскі конкурс «Сям’я года» — своеасаблівая даніна ўдзячнасці і павагі ўсім шматдзетным беларускім сем’ям за іх адказнасць, самаадданасць і штодзённую працу над умацаваннем адносін.

     Прыемна адзначыць, што колькасць сем’яў, гатовых пазмагацца за званне «Сям’я года», з кожным конкурсам павялічваецца. У 2026 годзе ў адборачных (раённых) этапах конкурсу прынялі ўдзел больш за 630 шматдзетных сем’яў (у 2024 годзе — 440).

     У адным са сваіх выступленняў з Пасланнем беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнка сказаў: «Каб трывала стаяць на сваёй зямлі, нас, беларусаў, павінна быць больш, значна больш. Гэта найважнейшая ўмова суверэнітэту. І дзяржава шмат робіць, каб забяспечыць выкананне гэтай умовы».

     А значыць, і мы з вамі: чым больш мы будзем гаварыць пра значнасць сям’і, тым больш людзей нас пачуе і тым больш шанцаў будзе на тое, што нашы словы знойдуць водгук. І, хочацца верыць, тым мацнейшай стане наша краіна.

 

(для моладзевай аўдыторыі)

 

     Сёння мы пагаворым пра тое, што робіць нас адзіным народам.

     У кожнага чалавека без выключэння ёсць у жыцці апора. Напэўна, кожнаму з вас хоць раз даводзілася перажываць цяжкія выпрабаванні, адчуваць засмучэнне праз няўдачы ці сутыкацца з расчараваннем… У такія хвіліны адчаю асабліва важна знайсці падтрымку і сілы, якія дапамогуць пераадолець цяжкасці. Узгадайце, што было для вас апорай у такі перыяд? Хто падтрымліваў вас і спачуваў вам?

     Менавіта ў такія хвіліны галоўнымі арыенцірамі становяцца любоў і падтрымка блізкіх людзей: бацькоў, братоў і сясцёр, дзядуль і бабуль. Падтрымка вашай сям’і.

     Пагадзіцеся, разуменне, спачуванне і гатоўнасць дапамагчы з боку родных здольныя вярнуць страчаную ўпэўненасць і надзею. Часам дастаткова проста выгаварыцца блізкаму чалавеку, каб на душы стала лягчэй. Адчуванне таго, што цябе прымаюць, падтрымліваюць і любяць, надае сілы спраўляцца з жыццёвымі «штормамі».

     Іншымі словамі, трывалыя сямейныя каштоўнасці — сапраўдная любоў, клопат пра блізкіх, адказнасць за свае ўчынкі, павага да старэйшых, безумоўная падтрымка ў цяжкія хвіліны — гэта тая апора і надзейная аснова, якія надаюць сілы і магчымасць рухацца наперад.

     Пра гэта ніколі не варта забываць!

     Таму моцная сям’я і традыцыйныя сямейныя каштоўнасці — надзейная аснова для развіцця асобы, пераемнасці пакаленняў і, адпаведна, стабільнасці ўсяго грамадства і ўстойлівага развіцця дзяржавы ў цэлым.

     У сям’і дзеці вучацца любові і адказнасці праз штодзённыя прыклады. Менавіта ў сям’і закладваецца падмурак маральнасці дзіцяці, фарміруюцца правільныя жыццёвыя арыенціры, ствараюцца асновы асобы і вызначаецца будучыня чалавека. У хатняй атмасферы дзіця ўпершыню даведваецца, «што такое добра і што такое дрэнна», вучыцца ўзаемадзейнічаць са светам і будаваць адносіны з навакольнымі. Без гэтага дзеці вырастаюць нібы «без каранёў», становячыся ўразлівымі да знешніх уплываў. Менавіта ў сям’і фарміруецца і ўмацоўваецца правільнае стаўленне да свайго народа і грамадства ў цэлым.

     Калі такія базавыя каштоўнасці, якія аб’ядноўваюць цэлыя пакаленні, фарміруюць унутраную культуру чалавека і яго адказнасць перад навакольнымі, стагоддзямі перадаюцца ад бацькоў да дзяцей, грамадства становіцца яшчэ больш моцным і згуртаваным. Дзякуючы ўнутранаму адзінству грамадства паспяхова супрацьстаіць знешнім пагрозам, расколам унутры дзяржавы і маштабным крызісам, паколькі высокі ўзровень даверу і ўзаемадапамогі дазваляе эфектыўна спраўляцца з любымі выклікамі.

     Сучасная моладзь даволі прагматычная і рацыянальная. Маладыя людзі старанна ўзважваюць свае рашэнні, выбіраючы найбольш эфектыўныя шляхі для далейшага развіцця і адкладаючы пытанне стварэння сям’і «на потым». Падрастаючае пакаленне, як правіла, імкнецца да незалежнасці, ставячы асабісты камфорт і самаразвіццё вышэй за строгія рамкі.

     Свет сучаснай моладзі асаблівы. З аднаго боку, свабоднае карыстанне гаджэтамі і магчымасцямі інтэрнэту дазваляе вам хутка адаптавацца да змен. З іншага боку, відавочным з’яўляецца ўплыў віртуальнай прасторы на фарміраванне каштоўнасцей моладзі.

     Сацыяльныя сеткі і масавая культура падштурхоўваюць чалавека падмяняць трывалыя каштоўнасці часовымі задавальненнямі. У Беларусі, нягледзячы на наяўнасць агульных культурных і маральных традыцый, моладзь часам паддаецца ўяўленням пра шлюб і дзяцей як пра нешта неабавязковае і цяжкасумяшчальнае з эгацэнтрычным ладам жыцця, папулярным у інфармацыйнай прасторы сацыяльных сетак. Адзін з такіх прыкладаў — устаноўка «пажыць для сябе», якая не прадугледжвае ўступлення ў шлюб, а разам з тым і нараджэння дзяцей.

     Такая сітуацыя не можа заставацца па-за ўвагай дзяржавы, таму гэтае пытанне знаходзіцца ў цэнтры ўвагі.

     І калі прыняцце ў Аўстраліі ў 2024 годзе закона аб забароне выкарыстання сацыяльных сетак дзецьмі да 16 гадоў выклікала шмат спрэчак, то сёння гэтая ініцыятыва знаходзіць падтрымку і ў іншых краінах.

     Даведачна:

     Усё больш краін абмяжоўваюць доступ дзяцей да сацыяльных сетак: ад поўнай забароны на стварэнне ўліковых запісаў да патрабавання згоды бацькоў і ўвядзення «дзіцячага рэжыму». На сённяшні дзень такія меры дзейнічаюць або абмяркоўваюцца больш чым у 20 краінах.

     Падыходы пры гэтым адрозніваюцца. У Аўстраліі, Малайзіі, Інданезіі і Турцыі гаворка ідзе пра забарону або абмежаванне доступу да сацыяльных сетак у залежнасці ад узросту. У Германіі, Італіі і Бразіліі доступ магчымы са згоды бацькоў або праз прывязку ўліковага запісу да законнага прадстаўніка. У Кітаі пайшлі іншым шляхам: там для непаўналетніх дзейнічае «дзіцячы рэжым» з абмежаваннямі часу, праведзенага перад экранам, начнога доступу і анлайн-гульняў.

     Некаторыя краіны пакуль толькі рыхтуюць новыя правілы. Францыя, Іспанія, Канада і Партугалія прасоўваюць адпаведныя законапраекты, Данія, Нарвегія, Польшча, Аўстрыя і Грэцыя абвясцілі пра свае планы, а ў ЗША і Індыі абмежаванні дзейнічаюць не па ўсёй краіне, а на ўзроўні асобных штатаў або рэгіёнаў.

     Сацыяльныя сеткі становяцца надзвычай сур’ёзным інструментам маніпуляцыі, асабліва калі гаворка ідзе пра свядомасць падрастаючага пакалення. Падлеткі ў сацыяльных сетках часцей за ўсё захапляюцца прыгожым, бесклапотным жыццём і поспехам, якія дэманструюцца ў кароткіх дынамічных відэа. Reels, Shorts і TikTok з хуткай зменай кадраў, трэндавай музыкай і віруснымі рухамі выклікаюць павышаную цікавасць.

     Навязваемыя звонку «модныя» каштоўнасці (бяздзетнасць, жыццё ў стылі «лакшэры», спрошчаныя формы сямейных адносін і інш.) нясуць у сабе сур’ёзныя выклікі і могуць прывесці да дэмаграфічных праблем, аслаблення інстытута сям’і і размывання традыцыйных сямейных каштоўнасцей і жыццёвых арыенціраў. Усё гэта з’яўляецца ключавымі пагрозамі нацыянальнай бяспецы ў многіх дзяржавах, у тым ліку ў Беларусі.

     Разбурэнне традыцыйных сямейных каштоўнасцей адчувальна пагаршае дэмаграфічную сітуацыю ў краіне. Папулярызацыя ідэалогіі свядомай бяздзетнасці (чайлдфры) і адкладанне нараджэння дзяцей дзеля кар’еры або спажывання прыводзяць да зніжэння нараджальнасці, старэння насельніцтва і дэпапуляцыі. Менавіта гэта сёння адбываецца ў многіх краінах.

   

     Даведачна:

     Паводле даных партала Axios (са спасылкай на даклад Бюро перапісу насельніцтва ЗША), колькасць людзей ва ўзросце
65 гадоў і старэйшых упершыню ў гісторыі перавысіла колькасць дзяцей ва ўзросце да 5 гадоў.

     Такая тэндэнцыя звязана з нізкай нараджальнасцю і павелічэннем працягласці жыцця ва ўсім свеце. У сувязі з гэтым даволі хутка змяняецца сфарміраваны дэмаграфічны баланс паміж насельніцтвам працаздольнага і старэйшага ўзросту.

     Паводле прагнозаў, колькасць грамадзян ва ўзросце старэйшым за 65 гадоў павялічыцца з 852 млн у 2025 годзе да 2 млрд
да 2060 года.

     А спрошчаныя формы адносін (напрыклад, грамадзянскі шлюб, змена партнёраў) могуць зніжаць узровень узаемнай адказнасці, што прыводзіць да павелічэння колькасці разводаў і няпоўных сем’яў. Гэта сапраўды выклікае трывогу.

     Безумоўна, такая рэальнасць выглядае страшнай. Мы не можам гэтага дапусціць. Таму ў Рэспубліцы Беларусь пытанні дэмаграфічнай палітыкі, у тым ліку развіцця чалавечага капіталу, падтрымкі сям’і, абароны мацярынства, бацькоўства і дзяцінства, знаходзяцца на пастаянным кантролі Кіраўніка дзяржавы.

     Выступаючы з Пасланнем беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу Рэспублікі Беларусь 31 сакавіка 2023 г., наш Прэзідэнт падкрэсліў: «Каб трывала стаяць на сваёй зямлі, нас, беларусаў, павінна быць больш, значна больш. Гэта найважнейшая ўмова суверэнітэту. І дзяржава шмат робіць, каб забяспечыць выкананне гэтай умовы».

     Гэта сапраўды так.

     У цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь рэалізуецца маштабны комплекс мер для забеспячэння годных умоў жыцця сем’яў, у тым ліку сем’яў з дзецьмі. Дзякуючы гэтым мерам дзяржава аказвае бацькам і сям’і ў цэлым значную матэрыяльную і прававую падтрымку. Гэтыя меры прадугледжваюць прадастаўленне аплачваемага водпуску па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да 3 гадоў, выплату дзяржаўных дапамог пры нараджэнні і выхаванні дзяцей, прызначэнне сямейнага капіталу пры нараджэнні трэцяга і наступных дзяцей, прадастаўленне адраснай сацыяльнай дапамогі і сацыяльных паслуг, а таксама гарантый у сферы працы, пенсійнага забеспячэння, жыллёва-крэдытных адносін і іншых сферах жыцця сям’і.

     Таму ў вас, моладзі, няма падстаў для хваляванняў пры прыняцці рашэння стварыць сям’ю і нарадзіць дзяцей. Наша дзяржава гарантуе падтрымку сем’ям, у тым ліку тым, якія выхоўваюць дзяцей, замацоўваючы гэта ў Канстытуцыі і іншых заканадаўчых актах.

     Даведачна:

     Напрыклад, у Асноўным Законе замацавана фундаментальнае вызначэнне шлюбу як саюза жанчыны і мужчыны. Шлюб у яго традыцыйным разуменні атрымаў найвышэйшую дзяржаўную абарону. Гэта не ўшчамленне чыіх-небудзь правоў, а дакладнае вызначэнне інстытута, прызначанага для працягу роду і натуральнага выхавання дзяцей.

     Па ўзроўні падтрымкі жанчын і сем’яў з дзецьмі Беларусь дэманструе годны прыклад для многіх іншых краін свету.

     Так, да дзяржаўных дапамог сем’ям, якія выхоўваюць дзяцей, належаць:

     Аднаразовыя дапамогі

     жанчынам, якія сталі на ўлік да 12-тыднёвага тэрміну цяжарнасці (з 1 жніўня 2026 г. — 530 беларускіх рублёў);

     у сувязі з нараджэннем дзіцяці (з 1 жніўня 2026 г. — 5,3 тыс. беларускіх рублёў на першае дзіця, 7,4 тыс. беларускіх рублёў — пры нараджэнні другога і наступных дзяцей);

     пры нараджэнні двайнят і больш дзяцей (дадаткова на набыццё дзіцячых рэчаў першай неабходнасці — па 1,1 тыс. беларускіх рублёў на кожнае дзіця).

     Штомесячныя дапамогі:

     па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да трох гадоў (памер залежыць ад колькасці дзяцей у сям’і). Сем’ям з двума і больш дзецьмі, якія маюць дзіця ва ўзросце ад 3 да 18 гадоў, на перыяд выхавання дзіцяці да трох гадоў прызначаецца дапамога (выплачваецца да дасягнення малодшым дзіцем 3 гадоў).

     Даведачна:

     У цяперашні час па даручэнні Кіраўніка дзяржавы вядзецца работа па ўзмацненні дзяржаўнай падтрымкі сем’яў з дзецьмі. У прыватнасці, разглядаецца пытанне аб тым, каб прывязаць дапамогу па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да трох гадоў да рэальных даходаў атрымальніка. Пры гэтым мінімальны памер дапамогі не будзе ніжэйшы за дзейны, а максімальны плануецца ўстанавіць на ўзроўні сярэдняй заработнай платы па краіне. Такое пашырэнне фінансавых стымулаў павінна даць імпульс росту нараджальнасці.

     на дзяцей ва ўзросце старэйшым за 3 гады для асобных катэгорый сем’яў, напрыклад, сем’яў з дзіцем-інвалідам або сем’яў, у якіх самі бацькі з’яўляюцца інвалідамі I ці II групы, а таксама калі бацька праходзіць тэрміновую ваенную службу;

     дапамогі па часовай непрацаздольнасці для догляду дзяцей (100% сярэдняга заробку).

     У сукупнасці бюджэт сям’і з адным дзіцем ва ўзросце да 3 гадоў у першы год догляду за ім складае больш за 1,5 тыс. беларускіх рублёў у месяц, а калі ў сям’і двое і больш дзяцей — больш за 2,1 тыс. беларускіх рублёў у месяц.

     Пры гэтым меры дзяржаўнай падтрымкі сем’яў з дзецьмі, мацярынства і бацькоўства пастаянна ўдасканальваюцца.

     Напрыклад, з 1 студзеня 2025 г. павялічаны мінімальны памер дапамогі па цяжарнасці і родах:

     больш чым у тры разы — для застрахаваных жанчын (раней — 50% бюджэту пражытачнага мінімуму (далей — БПМ), цяпер — 100% мінімальнай заработнай платы (далей — МЗП) у разліку на кожны месяц бальнічнага);

     у два разы — для будучых маці, якія атрымліваюць адукацыю і яшчэ не выйшлі на рынак працы (з 50 да 100% БПМ).

     Таксама ў тры разы павялічаны мінімальны памер дапамогі па часовай непрацаздольнасці для догляду дзіцяці (з 50% БПМ да 100% МЗП).

     Асаблівая ўвага ў нашай краіне надаецца шматдзетным сем’ям. Такім сем’ям прызначаецца сямейны капітал пры нараджэнні (усынаўленні, удачарэнні) трэцяга або наступнага дзіцяці.

     Даведачна:

     З 1 студзеня 2026 г. памер сямейнага капіталу складае 35 505 беларускіх рублёў. За ўвесь перыяд рэалізацыі праграмы (з 2015 года) шматдзетнымі сем’ямі адкрыта амаль 155,7 тыс. укладаў.

     Дзякуючы праграме «Сямейны капітал» у Рэспубліцы Беларусь за крыху больш чым 10 гадоў колькасць нараджэнняў трэціх і наступных дзяцей павялічылася на 40%.

     Як адзначаў беларускі лідар А. Р. Лукашэнка: «Шматдзетныя сем’і — гэта наш галоўны дэмаграфічны арыенцір. З іншага боку, гэта цяжкая і адказная праца, і дзяржава робіць усё магчымае, каб шматдзетнасць стала нормай для нашага грамадства».

     У 2025 годзе праграма сямейнага капіталу атрымала новае развіццё: замацаваны маёмасныя правы дзяцей на жылыя памяшканні, пабудаваныя або набытыя з выкарыстаннем сямейнага капіталу, у тым ліку ў выпадку разводу бацькоў.

     Па рашэнні Кіраўніка дзяржавы праграма падоўжана да канца 2029 года.

     А калі маладыя людзі не спяшаюцца ствараць сям’ю, хвалюючыся за сваю прафесійную рэалізацыю, то і ў гэтым выпадку меры дзяржаўнай падтрымкі адаптуюцца да патрэб сучаснага грамадства. У прыватнасці, пашыраны магчымасці сумяшчэння працы і бацькоўства — у працоўным заканадаўстве замацаваны дыстанцыйны і камбінаваны фарматы працы.

     Шэраг гарантый улічвае магчымую патрэбу работнікаў з дзецьмі ў дадатковым вольным ад працы часе.

     Даведачна:

     Напрыклад, бацькам, якія выхоўваюць двух дзяцей ва ўзросце да 16 гадоў, прадастаўляецца адзін дадатковы выхадны дзень у месяц (без захавання заработнай платы). Яго аплата можа прадугледжвацца калектыўным дагаворам або іншым лакальным прававым актам. Бацькам, якія маюць трох і больш дзяцей ва ўзросце да 16 гадоў або дзіця-інваліда ва ўзросце да 18 гадоў, прадастаўляецца аплачваемы дадатковы выхадны дзень на тыдзень альбо штодзённае скарачэнне працоўнага часу на 1 гадзіну з захаваннем заработнай платы.

     Як бачыце, у Беларусі шмат робіцца для вырашэння дэмаграфічных пытанняў. Для маладых людзей ствараюцца базавыя ўмовы, каб вы маглі ўпэўнена глядзець у будучыню, ствараць сем’і і выхоўваць дзяцей. Іншымі словамі, наша дзяржава стварае падмурак, але будучыня дэмаграфічнага развіцця сапраўды залежыць ад каштоўнасцей, планаў і рашэнняў маладога пакалення. Таму ўстойлівае дэмаграфічнае развіццё магчыма толькі тады, калі дзяржаўная падтрымка супадае з унутранымі імкненнямі моладзі.

***

     Будучыня нашай краіны залежыць ад вас — падрастаючага пакалення.

     Моладзь вызначае далейшае дэмаграфічнае развіццё дзяржавы, бо менавіта маладыя людзі ствараюць сем’і і выхоўваюць наступнае пакаленне, перадаючы яму свае каштоўнасці, культурныя традыцыі, жыццёвы вопыт і мадэлі паводзін.

     На жаль, немагчыма цалкам выкараніць навязванне псеўдакаштоўнасцей заходняга свету: ідэй «свабоднага» жыцця, свабоднага кахання, эгацэнтрызму, засяроджанасці на сабе і клопату выключна пра ўласны дабрабыт. У інфармацыйнай прасторы ўжо даволі працяглы час адбываецца падмена саміх паняццяў маралі і маральнасці. У сувязі з гэтым усё большую актуальнасць набывае прапаганда сям’і як інстытута — традыцыйнай паўнавартаснай сям’і з двума і больш дзецьмі. Гэта аснова здаровага грамадства і ўстойлівай дзяржавы. Гэта ключавы фактар доўгатэрміновага развіцця, бяспекі і эканамічнай стабільнасці нашай краіны. А гэта значыць, што будзе каму клапаціцца пра любімую Беларусь і берагчы яе.

     Захоўваючы сямейныя традыцыі, паважаючы грамадства і любячы сваю дзяржаву, мы робім Беларусь мацнейшай.