ЭКАЛАГІЧНАЯ КУЛЬТУРА — АДКАЗНАСЦЬ КОЖНАГА

ЭКАЛАГІЧНАЯ КУЛЬТУРА — АДКАЗНАСЦЬ КОЖНАГА

(для прадстаўнікоў інтэлігенцыі)

Вітаем! Тэма нашай сённяшняй размовы — экалогія. Забеспячэнне права грамадзян на спрыяльнае навакольнае асяроддзе і экалагічную бяспеку ў адпаведнасці з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь з'яўляецца безумоўным прыярытэтам дзяржаўнай палітыкі і асноўнай умовай устойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны. Такі падыход замацаваны і развіваецца ў іншых дакументах, якія маюць фундаментальнае і стратэгічнае значэнне.

Конечно. Здесь важно не просто дословно перевести, а сохранить официально-деловой стиль государственного сайта, устоявшуюся белорусскую терминологию и юридические формулировки. Я также поправлю очевидные шероховатости исходника, например «низкое содержания» → «нізкае ўтрыманне», но не буду менять смысл и цифры.

Даведачна:

Дакументы экалагічнай тэматыкі: Канцэпцыя нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь, Нацыянальная стратэгія ўстойлівага развіцця на перыяд да 2040 года, Праграма сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 2026–2030 гады, Дзяржаўная праграма «Экалогія» на 2026–2030 гады, а таксама галіновыя асноватворныя дакументы, якія рэгламентуюць пераход да рацыянальнага прыродакарыстання.

Экалогія – гэта менавіта тая тэма, дзе эфектыўнасць шмат у чым залежыць ад разумення з боку грамадства, ад асабістай адказнасці кожнага грамадзяніна, ад непасрэднага ўдзелу і ўзаемадзеяння з дзяржаўнымі структурамі.

Вось на гэта мы сёння звернем з вамі асаблівую ўвагу.

Міжнароднае прызнанне дасягненняў Рэспублікі Беларусь у сферы экалогіі

Дасягненні нашай краіны ў экалагічным парадку дня прызнаны на міжнародным узроўні профільнымі арганізацыямі.

Так, у глабальным Індэксе Мэтаў устойлівага развіцця ААН «Парадак дня – 2030» рэалізацыя ключавых паказчыкаў Беларуссю дасягае 80 балаў са 100 магчымых. А па доступе насельніцтва да бяспечнай пітной вады і сістэм санітарыі мы ўжо выканалі ўсе свае міжнародныя абавязацельствы.

Даведачна:

Згодна са справаздачамі за 2026 год, у рэйтынгу Мэтаў устойлівага развіцця ААН (далей – МУР) па экалагічным парадку дня Беларусь заняла высокае 35-е месца (са 169 краін), а ў міжнародным рэйтынгу экалагічнай эфектыўнасці (далей – EPI) – 53-е месца (са 177 краін). Наша краіна ўтрымлівае лідзіруючыя пазіцыі сярод дзяржаў Еўразійскага эканамічнага саюза, а па асобных паказчыках – і ў свеце.

Беларусь займае лідзіруючыя пазіцыі сярод постсавецкіх дзяржаў па катэгорыях «якасць паветра» і «кіраванне адходамі».

Даведачна:

Згодна з рэйтынгам EPI, Беларусь уваходзіць у групу дзяржаў з агульным высокім узроўнем «Жыццяздольнасці экасістэмы», займаючы 41-е месца ў свеце, дзе наша краіна лідзіруе па такіх паказчыках, як «тэмпы зніжэння выкідаў дыяксіду серы» (1-е месца ў свеце), «абарона відаў» (30-е месца) і ачыстка сцёкавых вод (37-е месца).

Традыцыйна Рэспубліка Беларусь займае высокія пазіцыі ў катэгорыі «Здароўе чалавека» (52-е месца) і па паказчыках, якія на яго ўплываюць, – «даступнасць якаснай пітной вады» (40-е месца), «кіраванне адходамі» (53-е месца), «якасць паветра» (54-е месца), нізкае ўтрыманне ў атмасферным паветры лятучых хімічных злучэнняў (32-е месца), азону (44-е месца) і ўгарнага газу (49-е месца).

У катэгорыі «Кліматычная палітыка» наша краіна мае моцныя пазіцыі па паказчыках «тэмпы зніжэння выкідаў чорнага вугляроду (сажы)» (1-е месца ў свеце) і «тэмпы зніжэння выкідаў вуглякіслага газу» (51-е месца).

Праграма развіцця ААН (ПРААН) характарызуе Беларусь як прыклад таго, як павінен працаваць на нацыянальным узроўні механізм Парыжскага пагаднення па скарачэнні выкідаў парніковых газаў.

Даведачна:

У 2021 годзе Рэспубліка Беларусь узяла на сябе абавязацельства скараціць выкіды парніковых газаў да 2030 года на 35 % у параўнанні з узроўнем 1990 года. Ужо ў 2024 годзе Беларусь скараціла выкіды на 40,6 %.

2. Экалогія асяроддзя пражывання

Насельніцтва звычайна значна больш за міжнародныя поспехі хвалюе экалогія навакольнага асяроддзя і асяроддзя свайго пражывання. Фарміраванне камфортнага і здаровага асяроддзя ў месцах пражывання грамадзян з'яўляецца найважнейшым напрамкам дзяржаўнай экалагічнай палітыкі.

У рэспубліцы вядзецца сістэмная работа па азеляненні гарадскіх тэрыторый. У выніку прынятых мер узровень азелянення дасягнуў патрабаванага паказчыка (40 %) у пераважнай большасці гарадоў і раённых цэнтраў.

Тут важна адзначыць, што грамадзяне краіны прымаюць у гэтым працэсе самы актыўны ўдзел, у тым ліку ў ходзе суботнікаў.

Безумоўна, застаюцца і праблемы: напрыклад, цяпер дзяржава чакае ад грамадзян (у зоне іх адказнасці) актыўнай дапамогі ў знішчэнні ў гарадскім асяроддзі, на дачных участках, у сельскай мясцовасці інвазійных раслін (напрыклад, такіх як баршчэўнік Сасноўскага, залатаранік канадскі і інш.), якія пры шырокім распаўсюджванні могуць нанесці каласальную шкоду нашай прыродзе і сельскай гаспадарцы.

Даведачна:

Дзякуючы мэтанакіраванай рабоце ў 2025 годзе цалкам ліквідавана 619 месцаў росту баршчэўніку Сасноўскага і 1 061 месца росту залатараніку.

Па стане на 1 ліпеня 2026 года забяспечана апрацоўка тэрыторыі ад баршчэўніку Сасноўскага на плошчы 6,4 тыс. га, а ад залатараніку канадскага – на плошчы 3,8 тыс. га.

З 19 чэрвеня 2026 года ўступіў у сілу артыкул 16.46 КаАП Рэспублікі Беларусь, якім прадугледжана адказнасць за невыкананне работ па рэгуляванні распаўсюджвання і колькасці асобных відаў раслін (штраф – да 10 БВ, гэта значыць да 450 рублёў). Гэта датычыцца, у тым ліку, дачнікаў і ўладальнікаў прыватных дамоў.

З ростам узроўню жыцця насельніцтва павялічваюцца і аб'ёмы ўтварэння цвёрдых камунальных адходаў (далей – ЦКА). У разліку на 1 жыхара аб'ём бытавых адходаў з 1997 года павялічыўся прыкладна ў 2,5 раза, у тым ліку на 20 % за апошнія 10 гадоў.

У гэты ж перыяд апераджальнымі тэмпамі расла перапрацоўка камунальных адходаў. У 2025 годзе з агульнага аб'ёму ўтвораных адходаў на перапрацоўку было накіравана 48,9 %.

Даведачна:

Калі ў 2012 годзе перапрацоўвалася 10 % ЦКА, у 2015 годзе – 15,6 %, у 2021 годзе – 31,1 %, у 2024 годзе – 39,6 %, у 2025 годзе – 48,9 % (за 10 гадоў аб'ём адходаў, якія выкарыстоўваюцца для перапрацоўкі, вырас больш чым у 3 разы).

Гэты паказчык супастаўны з сярэднім значэннем для краін Еўропы (48,1 % у 2024 годзе), вышэйшы, чым у ЗША (32,8 %) і Расіі (12,7 %), і з'яўляецца самым высокім сярод краін Еўразійскага эканамічнага саюза і Садружнасці Незалежных Дзяржаў.

Цяпер уяўляецца асабліва важным звярнуць увагу насельніцтва на збор асноўных відаў другасных матэрыяльных рэсурсаў.

Даведачна:

У сярэднім кожны жыхар краіны ў 2025 годзе здаў на перапрацоўку каля 104 кг другасных рэсурсаў, у тым ліку: адходаў паперы і кардону – 49 кг на кожнага жыхара (прырост на 6 % да папярэдняга года), шкла – 24 кг (+13 %), пластмас – 17 кг (+35 %), зношаных шын – 7 кг (+10 %), адпрацаваных алеяў – 27 кг (+22 %), электрычнага і электроннага абсталявання – 3 кг (+4 %).

Таксама да цяперашняга часу створаны ўмовы для раздзельнага збору, гэта могуць рабіць больш за 85 % насельніцтва Беларусі. Сістэма не ідэальная, але яна працуе і ўдасканальваецца. І менавіта раздзельны збор смецця, першаснае сартаванне ўласных адходаў насельніцтвам з'яўляецца важным укладам грамадзяніна ў захаванне экалогіі свайго месца жыхарства, населенага пункта і краіны ў цэлым. І гэта адказнасць кожнага.

Даведачна:

Не варта забываць, што значную частку смеццевага кошыка складае ўпакоўка. Паводле ацэнак спецыялістаў, ад 30 % да 50 % яе складае пераважна палімерная ўпакоўка.

Раздзельны збор дапамагае скарачаць аб'ёмы захавання адходаў, прадухіляе забруджванне глебы і вады, зніжае выкіды парніковых газаў, што станоўча ўплывае на здароўе планеты і яе жыхароў. Гэта таксама спосаб рацыянальна выкарыстоўваць прыродныя рэсурсы – менш высякаць лес, менш расходаваць ваду, здабываць нафту і спажываць менш энергіі.

Бо сартаванне смецця пачынаецца з простага і асабістага выбару кожнага чалавека. Гэта адзін з найбольш даступных і зразумелых спосабаў унесці асабісты ўклад у захаванне навакольнага асяроддзя і зрабіць родны горад / аграгарадок / вёску, ды і нашу Беларусь у цэлым чысцейшай, прыгажэйшай, утульнейшай і камфортнейшай для шчаслівага і здаровага жыцця.

Даведачна:

Калі ў двары створаны ўмовы для раздзельнага збору (устаноўлены кантэйнеры для другасных рэсурсаў), жыхары абавязаны сартаваць адходы. Гэта не рэкамендацыя, а абавязак у адпаведнасці з артыкулам 19 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб абыходжанні з адходамі». Згодна з артыкулам 16.44 Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях за парушэнне патрабаванняў заканадаўства аб абыходжанні з адходамі прадугледжаны штраф – да 30 базавых велічынь.

Калі вас цікавяць пытанні скарачэння ўласнага «сметнікавага следу», усе адказы можна знайсці на сайце мэта99.бел. Тут сабрана ўся актуальная інфармацыя аб экалагічным ладзе жыцця, сартаванні і перапрацоўцы адходаў (у тым ліку небяспечных): навіны, навучальныя матэрыялы і карысныя парады.

Хацелася б, каб чысціня вуліц у гарадах краіны, якая стала адным з брэндаў Беларусі, атрымала такое ж развіццё і ў тэме раздзельнага збору адходаў. Гэта тая сітуацыя, калі чыста не там, дзе прыбіраюць (і прыбіраюць таксама), а там, дзе не смецяць (згодна з унутраным перакананнем, дзякуючы наяўнасці экалагічнай культуры).

Конечно. Продолжаю в том же стиле — с сохранением официальной терминологии, формулировок закона и структуры «Даведачна». Обратила особое внимание на термины «живёла-кампаньён», «бязнаглядныя жывёлы», «жорсткае абыходжанне», «адлоў», чтобы они последовательно использовались по всему тексту.

Аб адказным абыходжанні з жывёламі

Аднак экалагічная культура ў цэлым – гэта не толькі клопат аб прыродзе або чысціні, але і стаўленне да кожнай жывой істоты, якая знаходзіцца побач з намі. Прыняцце Закона Рэспублікі Беларусь ад 01.04.2024 № 361-З «Аб адказным абыходжанні з жывёламі» з'яўляецца важным крокам у гэтым напрамку. Асноўныя яго палажэнні ўступілі ў сілу з 1 студзеня 2025 года.

Ёсць цэлы шэраг прынцыпова новых норм, якія змяняюць падыход да абыходжання з жывёламі ў нашай краіне і вызначаюць прававыя асновы адказнага абыходжання з жывёламі.

Даведачна:

Кожны ўладальнік цяпер нясе дакладна вызначаную законам адказнасць за свайго гадаванца. Уведзена абмежаванне на продаж жывёл непаўналетнім асобам.

Закон замацоўвае павышаныя патрабаванні да ўтрымання сабак пэўных парод, якія адрозніваюцца асабліва буйнымі памерамі (рост у карку больш за 70 сантыметраў) і (або) асаблівай агрэсіўнасцю. Уведзена паняцце «небяспечная сабака»: сабака, якая прычыніла шкоду жыццю або здароўю грамадзяніна ці жывёлы, можа быць прызнана такой, – а для іх уладальнікаў устаноўлены спецыяльныя патрабаванні (праходжанне спецыяльных курсаў па ўтрыманні і доглядзе).

Забараняецца набыццё «небяспечных» сабак фізічнымі асобамі, якія падвяргаліся адміністрацыйнаму спагнанню за жорсткае абыходжанне з жывёламі або маюць за гэта судзімасць.

Для ўладальнікаў жывёл-кампаньёнаў чыпіраванне гадаванцаў з'яўляецца правам, а не абавязкам. Пітомнікам і заводчыкам забараняецца рэалізоўваць нечыпіраванае патомства.

Цяпер можна канфіскоўваць жывёлу за парушэнне ўладальнікам умоў абыходжання з ёй, якое пацягнула прычыненне шкоды здароўю грамадзян, жывёл або маёмасці. Гэта значыць, устаноўлены механізм часовага абмежавання права ўласнасці на жывёлу – сур'ёзны інструмент уздзеяння на нядобрасумленных уладальнікаў.

Пашырана паняцце «жорсткае абыходжанне з жывёлай», за што цяпер прадугледжана адміністрацыйная і крымінальная адказнасць.

Жывёлы-кампаньёны, у прыватнасці сабакі і кошкі, падлягаюць рэгістрацыі.

Даведачна:

Сёння ў рэспубліцы зарэгістравана больш за 132 тыс. жывёл-кампаньёнаў (сабак, кошак), з іх сабак – больш за 107 тыс., кошак – больш за 24 тыс. У параўнанні з 2024 годам, калі быў прыняты Закон, колькасць зарэгістраваных жывёл павялічылася больш чым на 50 тыс.

У выніку карэкціроўкі адміністрацыйнай працэдуры ў 2022 годзе рэгістрацыя сабак і кошак стала ажыццяўляцца мясцовымі органамі ўлады праз службу «Адно акно», што дазволіла весці ўлік хатніх жывёл у кожным раёне, горадзе.

Даведачна:

У цяперашні час у рэспубліцы арганізавана 211 пляцовак для выгулу сабак і вызначана 399 месцаў для выгулу.

Ад колькасці зарэгістраваных жывёл залежыць інфраструктура: мясцовыя органы ўлады прымаюць рашэнне аб уладкаванні пляцовак для выгулу сабак у гарадах і гарадскіх пасёлках, у тым ліку ў горадабудаўнічых праектах, зыходзячы з зарэгістраванай колькасці пры вызначэнні патрэбы ў месцах для выгулу.

Напрыклад, у Капыльскім раёне афіцыйна зарэгістравана толькі 20 жывёл – гэта паўпляцоўкі на ўвесь раён. Але ж мы разумеем, што ва ўмовах дома іх утрымліваецца значна больш.

Што тычыцца таго, дзе ўтрымліваць жывёл: у законе гэтыя патрабаванні прапісаны.

Даведачна:

Устаноўлены патрабаванні да стварэння і дзейнасці пунктаў часовага ўтрымання жывёл, прытулкаў, гадавальнікаў і гасцініц для жывёл: забаронена размяшчэнне такіх аб'ектаў у жылых дамах.

Не дапускаецца ўтрыманне жывёл-кампаньёнаў у пад'ездах, падвалах, на гарышчах, у дапаможных памяшканнях жылых дамоў.

У гэтых патрабаваннях нічога рэвалюцыйнага няма: падобная забарона ўжо змяшчалася ў Санітарных нормах, правілах і гігіенічных нарматывах «Патрабаванні да ўладкавання, абсталявання і ўтрымання жылых дамоў», зацверджаных пастановай Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь ад 20 жніўня 2015 г. № 95. Але некаторым грамадзянам часта прасцей крычаць: «Ніколі такога не было, і вось зноў!», чым чытаць законы.

Шмат пытанняў у грамадзян таксама выклікае адлоў безнаглядных жывёл. Аб'ём адлову немалы – больш за 20 тыс. асобін у год.

Даведачна:

Сёння ў рэспубліцы дзейнічае 63 пункты часовага ўтрымання жывёл, якія ўключаюць больш за 2,4 тыс. месцаў. На жаль, пры аб'ёмах адлоўліваемых жывёл (больш за 20 тыс. у год) гэтага недастаткова.

У Брэсцкай вобласці функцыянуюць 10 пунктаў часовага ўтрымання жывёл, у Віцебскай вобласці – 11, у Гомельскай вобласці – 20, у Гродзенскай вобласці – 12, у Мінскай вобласці – 7, у Магілёўскай вобласці – 2, у г. Мінску – 1 (240 месцаў).

Пасродкам накіравання зваротаў грамадзяне актыўна прапануюць метад ОСВВ – «адлоў-стэрылізацыя-вакцынацыя-выпуск». Аднак у цяперашні час дадзеная мера не прадугледжана заканадаўствам і выклікае шэраг спрэчных пытанняў.

Даведачна:

Метад ОСВВ не вырашае пытанне наяўнасці і росту колькасці безнаглядных жывёл на тэрыторыях населеных пунктаў і, як вынік, распаўсюджвання інфекцыйных захворванняў як сярод безнаглядных жывёл, так і сярод хатніх жывёл пры іх кантакце.

Станоўчы вопыт прымянення метаду ОСВВ рэалізаваны ў Нідэрландах (комплекснае заканадаўства і строгі кантроль) і ў Бутане (агульнанацыянальная сістэмная праграма).

У іншых краінах ён неадназначны: напрыклад, пачасціліся выпадкі нападу на людзей безнаглядных сабак, якія нярэдка жывуць у зграях.

Галоўны корань праблемы – безадказныя ўладальнікі. Пакуль не вырашана пытанне рэгістрацыі, чыпіравання і пакарання за пазбаўленне ад жывёл, ніякая праграма не дасць доўгатэрміновага эфекту.

Даведачна:

У адпаведнасці з нормамі Правілаў утрымання хатніх сабак, кошак, а таксама адлову безнаглядных жывёл у населеных пунктах Рэспублікі Беларусь, зацверджаных пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 04.06.2001 № 834, уладальнікі сабак, кошак абавязаны ў трохдзённы тэрмін паведаміць мясцовым органам улады і ветэрынарнай установе па месцы пастаяннага пражывання аб набыцці, продажы, гібелі, знікненні, змене месца жыхарства або здачы сабакі, кошкі.

Рэгістрацыя жывёлы з'яўляецца адміністрацыйнай працэдурай і праводзіцца праз службу «Адно акно». Інфармаванне мясцовых органаў улады аб гібелі, змене месца жыхарства, адмове ад жывёлы, перадачы іншаму ўладальніку і інш. ажыццяўляецца ў выглядзе пісьма ў адвольнай форме з просьбай зняць жывёлу з уліку. Дадзенае дзеянне не з'яўляецца адміністрацыйнай працэдурай і не ажыццяўляецца праз службу «Адно акно».

Утылізацыя, пахаванне і знішчэнне трупаў жывёл рэгулююцца заканадаўствам у галіне ветэрынарнай дзейнасці.

У мэтах супрацоўніцтва грамадства і дзяржавы Закон таксама рэгламентуе ўзаемадзеянне валанцёраў зоаабарончых арганізацый з арганізацыямі па адлове і пунктамі ўтрымання жывёл. Ужо сёння існуюць станоўчыя прыклады ўзаемадзеяння арганізацый па адлове і зоаабарончых арганізацый.

Даведачна:

Напрыклад, на тэрыторыі Брэсцкай вобласці ажыццяўляецца сумесная работа КУМУП ЖКГ «Баранавіцкае ГЖКГ» і УЖ «Мурзікі» па ўтрыманні безнаглядных жывёл (у якасці прытулку). Дзяржаўнае прадпрыемства «Фаўна горада» ў г. Мінску акрамя функцый адлову часткова ажыццяўляе функцыі прытулку (на ўказаным прадпрыемстве, якое з'яўляецца пунктам часовага ўтрымання жывёл, ажыццяўляецца дзейнасць па ўтрыманні жывёл і пошуку для іх новых уладальнікаў).

У г. Віцебску ажыццяўляе работу афіцыйна зарэгістраваны прытулак для жывёл «МаксЛай» («Добрык»).

І мы зноў з вамі вяртаемся да таго, пра што ўжо было сказана: закон – гэта важны інструмент, але яго рэалізацыя залежыць ад кожнага з нас. Экалагічная культура пачынаецца з асабістай адказнасці і выканання сваіх абавязкаў у дачыненні да хатніх жывёл:

выконваць правілы ўтрымання, не пакідаць жывёл без нагляду (або на самавыгуле, паколькі такая жывёла можа быць расцэнена як безнаглядная і адлоўлена);
выконваць правілы выгулу (выгульваць сабак толькі ў дазволеных месцах, на павадку, а сабак, якія патрабуюць асаблівай адказнасці ўладальніка, і небяспечных сабак – у намордніку);
пазбаўленне ад жывёлы – гэта парушэнне закона;
праяўляць гуманнасць і паведамляць аб фактах жорсткага абыходжання.

3. Экалагічная бяспека ў Рэспубліцы Беларусь

Давайце разгледзім экалагічную сітуацыю ў нашай краіне ў цэлым.

Атмасфернае паветра. Адзначаецца ўстойлівая тэндэнцыя да зніжэння выкідаў забруджвальных рэчываў – больш чым на трэць за апошняе дзесяцігоддзе (як у абсалютным выражэнні, так і ў разліку на душу насельніцтва), у тым ліку больш чым удвая па аўтамабільным транспарце.

Адзначым, што адным з матываў набыцця грамадзянамі легкавога электратранспарту з'яўляецца іх жаданне ўнесці свой уклад у мінімізацыю шкоды навакольнаму асяроддзю.

Даведачна:

З 2014 года па 2024 год выкід забруджвальных рэчываў у атмасфернае паветра знізіўся з 1 млн 343 тыс. т да 865 тыс. т (на 35,7 %), у тым ліку ад аўтамабільнага транспарту – з 881 тыс. да 421 тыс. т (на 52,2 %). І гэта нягледзячы на тое, што за гэты ж перыяд аўтапарк толькі легкавых аўтамабіляў вырас больш чым на 600 тыс. адзінак.

У разліку на душу насельніцтва выкіды забруджвальных рэчываў у атмасфернае паветра з 2014 па 2024 год знізіліся са 142 да 95 кг у год – скарачэнне на 33,4 %.

Водныя рэсурсы. Водазабяспечанасць насельніцтва Беларусі адпавядае сярэднееўрапейскім значэнням.

Пры гэтым з 2000 года назіраецца ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння ўдзельнага водаспажывання на душу насельніцтва, якое на сённяшні дзень не перавышае сярэднестатыстычныя значэнні еўрапейскіх краін. (Нароўні з іншымі мерамі свой уклад уносіць рост свядомага аптымальнага спажывання вады насельніцтвам у побыце, чаму спрыяе сацыяльная рэклама).

Даведачна:

Сумарны рачны сцёк (водазабяспечанасць) Беларусі складае 6,4 тыс. куб. м вады ў год на душу насельніцтва пры сярэднееўрапейскім значэнні ў 6 тыс. куб. м.

Штогадовая рэальная патрэба ў Беларусі ў заборы (здабычы) падземных і паверхневых вод складае каля 2,5 % і не перавышае 5 %. У басейне р. Прыпяць – каля 12 %.

Пры гэтым паводле міжнароднай класіфікацыі забор да 5 % – гэта «зялёная зона экалагічнай бяспекі», да 25 % – «зона нязначнай нагрузкі пры нізкіх рызыках».

Назіраецца ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння ўдзельнага водаспажывання на душу насельніцтва: 2000 год – 214 л/сут./чал., 2025 год – 137 л/сут./чал.

Дзякуючы рашэнням Кіраўніка дзяржавы з 2025 года цэнтралізаванае пітное водазабеспячэнне ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца толькі з падземных крыніц, што дазволіла забяспечыць фактычна ўсіх спажыўцоў вадой пітной якасці. Вырашэнню пытання таксама спрыяла шырокамаштабнае будаўніцтва станцый абезжалезвання.

Даведачна:

За апошнія 5 гадоў:

– прасвідравана 93 водазаборныя свідравіны;

– пабудавана 1022 станцыі абезжалезвання вады;

– перападключана 104 населеныя пункты да існуючых цэнтралізаваных сістэм водазабеспячэння;

– якаснай вадой дадаткова забяспечана каля 1 млн чалавек.

Лясныя і балотныя ўгоддзі. За гады незалежнасці ў выніку мэтанакіраваных намаганняў плошча лясоў была павялічана больш чым на 1 млн га, дасягнуўшы максімальнага значэння за больш чым стогадовы перыяд. Дзякуючы гэтаму краіна ўвайшла ў лік самых лясістых дзяржаў Еўропы.

Дзяржавай прымаюцца значныя меры па прадухіленні і ліквідацыі лясных пажараў. Пры гэтым асноўнай прычынай пажараў, нягледзячы на ўсе меры, якія прымаюцца, застаецца чалавечы фактар (у 9 з 10 выпадкаў).

І зноў можна ўпэўнена сказаць: адны толькі забароны і прыцягненне да адказнасці не могуць даць выніку без свядомага стаўлення кожнага грамадзяніна да гэтага пытання.

Даведачна:

Плошча ляснога фонду Рэспублікі Беларусь:

1991 год – 8,1 млн га (лясістасць краіны – 36 %);

2026 год – больш за 9,7 млн га (лясістасць – 40,5 %).

Штогод пасевам і пасадкай лесагаспадарчымі ўстановамі галіны ствараецца да 30 тыс. га новых лясоў.

У краіне рэалізуецца сістэма шырокамаштабных мерапрыемстваў па ахове лясоў ад пажараў:

– задзейнічана некалькі тысяч работнікаў лясной галіны;

– збудавана і падтрымліваецца сетка з 1 000 пажарна-назіральных вышак, з якіх 890 абсталяваны відэакамерамі;

– штогод ствараецца 70 тыс. км мінералізаваных палос (5,5 раза вакол экватара) і многае іншае.

На жаль, праблемай застаюцца несанкцыянаваныя звалкі. За пяцігадовы перыяд з 2021 года колькасць несанкцыянаваных лясных звалак, ліквідаваных за год дзяржаўнай лясной аховай, вырасла з 3 036 у 2021 годзе да 3 863 у 2025 годзе. А аб'ём вывозімага смецця павялічыўся ўдвая. Адначасова колькасць асоб, прыцягнутых да адказнасці за забруджванне лясоў, павялічылася на 45 % (з 372 у 2021 годзе да 539 у 2025 годзе). Відавочна, што дзяржава ў справе аховы лясоў не мае намеру заставацца прайграўшым бокам.

Беларусь з'яўляецца адным з сусветных лідараў па аднаўленні балот і валодае найбуйнейшымі ў Еўропе натуральнымі нізіннымі балотамі і абводненымі поймамі (15-е месца ў свеце па плошчы тарфянікаў). З 2015 года ўдалося спыніць працэс скарачэння тарфянікаў. На плошчы ў дзясяткі тысяч гектараў праведзена іх рэабілітацыя і паўторнае забалочванне.

Жывёльны свет Беларусі, дзякуючы сістэме прыродаахоўных мерапрыемстваў, знаходзіцца ў стабільным стане. Многія віды дэманструюць рост колькасці і пашырэнне арэалаў рассялення.

Даведачна:

Так, за апошнія 15 гадоў колькасць лася павялічылася ў 1,8 раза – з 27 тыс. асобін да 48 тыс. асобін, высакароднага аленя – у 5,1 раза – з 11 тыс. да 57,2 тыс. асобін, казулі – у 1,7 раза – з 73 тыс. да 127 тыс. асобін. Мядзведзь стаў прамысловым відам. Колькасць зуброў за апошнія 35 гадоў павялічылася ў 8 разоў – амаль да 3 тыс. асобін, якія сфарміравалі 11 вольнажывучых мікрапапуляцый.

Словы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на VII Усебеларускім народным сходзе з Паслання народу і Нацыянальнаму сходу: «…Давайце будзем рабіць усё, каб для нашых дзяцей было месца, дзе жыць. Мы, наша пакаленне, не можам перакласці нявырашаныя праблемы і пытанні на плечы нашых дзяцей. Не маем на гэта права».

Гэтыя словы датычацца і пытанняў экалогіі. Кожны з нас для сябе вырашае пытанне аб асабістым удзеле і адказнасці за стан спраў у гэтай жыццёва важнай сферы – і тым самым аказвае ўплыў на навакольных. Давайце рабіць гэта свядома і пастаянна.

Увазе выступоўцаў: пры разглядзе тэмы рэкамендуецца прыводзіць дадзеныя і прыклады ў дачыненні да канкрэтнага рэгіёна, тэрыторыі, населенага пункта.

(для маладзёжнай аўдыторыі)

Сёння пытанні экалогіі – глабальнае пацяпленне, забруджванне атмасферы, парніковы эфект, скарачэнне азонавага слоя і разнастайнасці біялагічных відаў, якія жывуць на Зямлі, – становяцца часткай парадку дня нацыянальнай бяспекі сучасных дзяржаў. Ад стану экалогіі залежыць якасць нашага жыцця, а самае галоўнае – будучыня ўсяго чалавецтва. Бо паветра, вада, глеба і іншыя неад'емныя яе складнікі – аснова існавання ўсяго жывога і, у першую чаргу, чалавека. Таму нядзіўна, што экалагічная бяспека згодна з абноўленай Канцэпцыяй нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь вызначана як адна са сфер, якая падлягае абароне. У гэтай сувязі Прэзідэнт нашай краіны А.Г. Лукашэнка ў сваіх выступленнях неаднаразова падкрэсліваў, што «для кожнага з нас беражлівае стаўленне да навакольнага асяроддзя павінна стаць ладам мыслення і нормай жыцця, для дзяржаў і саюзаў – прыярытэтным напрамкам дзяржаўнай палітыкі».

А гэта значыць, што экалагічны парадак дня – гэта пытанне нацыянальнай бяспекі, і Беларусь займае ў ім дастойнае месца.

Давайце разгледзім шэраг важных паказчыкаў.

Напрыклад, згодна з Індэксам экалагічнай эфектыўнасці (EPI) 2026 года, Беларусь займае 53-е месца сярод 177 краін.

Наша рэспубліка ўтрымлівае лідзіруючыя пазіцыі сярод дзяржаў Еўразійскага эканамічнага саюза, а па асобных паказчыках – і ў свеце. Так, Беларусь уваходзіць у групу дзяржаў з агульным высокім узроўнем «Жыццяздольнасці экасістэмы» (41-е месца ў свеце). У прыватнасці, наша краіна лідзіруе па такіх паказчыках, як «тэмпы зніжэння выкідаў дыяксіду серы» (1-е месца ў свеце), «абарона відаў» (30-е месца) і ачыстка сцёкавых вод (37-е месца).

У катэгорыі «Кліматычная палітыка» наша краіна займае высокія пазіцыі па паказчыках «тэмпы зніжэння выкідаў чорнага вугляроду (сажы)» (1-е месца ў свеце) і «тэмпы зніжэння выкідаў вуглякіслага газу» (51-е месца).

Згодна з глабальнай справаздачай па МУР за 2026 год, у рамках рэалізацыі Парадку дня ў галіне ўстойлівага развіцця на перыяд да 2030 года ў Беларусі зафіксаваны фактычна 100-працэнтны доступ як гарадскога, так і сельскага насельніцтва да бяспечнай пітной вады і цэнтралізаваных сістэм санітарыі.

Праграма развіцця ААН (ПРААН) характарызуе Беларусь як аднаго з еўрапейскіх лідараў у галіне аднаўлення дэградаваных тарфянікаў і водна-балотных угоддзяў. Акрамя таго, наша краіна з'яўляецца прыкладам таго, як павінен працаваць на нацыянальным узроўні механізм Парыжскага пагаднення па скарачэнні выкідаў парніковых газаў (узятыя Рэспублікай Беларусь у 2021 годзе абавязацельствы скараціць выкіды парніковых газаў да 2030 года на 35 % ужо перавыкананы ў 2024 годзе – мы скарацілі выкіды на 40,6 %). Таму цалкам абгрунтавана міжнароднымі экспертамі адзначаецца, што абавязацельствы з боку нашай краіны носяць не дэкларатыўны характар, а адрозніваюцца глыбокай і ўсебаковай прапрацоўкай усіх аспектаў.

Сёння можна смела сцвярджаць, што экалагічны парадак дня выйшаў за межы лакальных праблем і стаў фактарам нацыянальнай бяспекі і міжнароднай стабільнасці. Ва ўмовах глабальнага змянення клімату, страты біяразнастайнасці і росту антрапагеннай нагрузкі ні адна краіна не можа заставацца ў баку. Рэспубліка Беларусь не толькі ўсведамляе гэтую адказнасць, але і займае актыўную пазіцыю на міжнароднай арэне, дэманструючы канкрэтныя вынікі.

І гэта апраўдана. Бо стан навакольнага асяроддзя ў нашай краіне стабільны. Пры гэтым Беларусь не проста захоўвае, але і прымнажае свае прыродныя багацці, забяспечваючы ўстойлівую станоўчую дынаміку па ўсіх ключавых напрамках.

Стан паветра ў гарадах Беларусі ацэньваецца як вельмі добры, добры і умераны. Устаноўлена ўстойлівая тэндэнцыя да зніжэння выкідаў забруджвальных рэчываў у атмасфернае паветра (у межах 3–4 %). За апошнія дзесяць гадоў (з 2014 па 2024 год) агульны аб'ём выкідаў забруджвальных рэчываў у атмасфернае паветра скараціўся на 35,7 %. Пры гэтым аб'ём выкідаў ад аўтамабільнага транспарту скараціўся больш чым удвая – на 52,2 %.

Даведачна:

У структуры агульных выкідаў забруджвальных рэчываў у атмасфернае паветра доля мабільных крыніц знізілася з 65,6 % да 48,7 %. Дадзены вынік дасягнуты дзякуючы паслядоўнаму абнаўленню аўтамабільнага парку, укараненню больш строгіх экалагічных стандартаў для транспартных сродкаў, а таксама развіццю электратранспарту і мадэрнізацыі сістэмы грамадскага транспарту.

Беларусь у дастатковай ступені забяспечана воднымі рэсурсамі. Водазабяспечанасць складае 6,4 тыс. куб. м вады ў год на душу насельніцтва, што адпавядае сярэднееўрапейскаму значэнню (6 тыс. куб. м).

У нашай краіне налічваецца больш за 20 тыс. вадацёкаў, больш за 10 тыс. азёр і 1197 крыніц. Агульная плошча зямель, пакрытых вадой (у тым ліку балотамі), складае 13,7 % тэрыторыі краіны, з іх 3,7 % маюць статус водна-балотных угоддзяў міжнароднага значэння.

Даведачна:

У Рэспубліцы Беларусь функцыянуе разгалінаваная сістэма маніторынгу паверхневых вод. Паводле вынікаў назіранняў доля паверхневых водных аб'ектаў з добрым і вышэйшым экалагічным станам (статусам) у 2025 годзе склала 73,6 %.

Дзякуючы рашэнням Кіраўніка дзяржавы А.Г. Лукашэнкі з 2025 года цэнтралізаванае пітное водазабеспячэнне Рэспублікі Беларусь ажыццяўляецца толькі з падземных крыніц.

У Беларусі эфектыўна дзейнічае сістэма асабліва ахоўных прыродных тэрыторый (далей – ААПТ).

За апошнія дзесяць гадоў колькасць ААПТ у Рэспубліцы Беларусь павялічылася, а іх агульная плошча склала каля 1,9 млн га.

Даведачна:

Паводле даных Мінпрыроды на 1 ліпеня 2026 г. у рэспубліцы функцыянуе 1361 ААПТ: 1 запаведнік, 4 нацыянальныя паркі, 98 заказнікаў рэспубліканскага і 277 мясцовага значэння, 317 помнікаў прыроды рэспубліканскага і 664 – мясцовага значэння.

Найбольш развіта сетка ААПТ у Брэсцкай і Віцебскай абласцях, што абумоўлена ўнікальнымі прыроднымі комплексамі Палесся і Беларускага Паазер'я.

За апошняе дзесяцігоддзе сістэма абыходжання з цвёрдымі камунальнымі адходамі (далей – ЦКА) пастаянна развівалася і ўдасканальвалася. Сёння яна ахоплівае ўсю тэрыторыю Беларусі і ў цэлым забяспечвае бяспечныя для чалавека і навакольнага асяроддзя збор і выдаленне адходаў.

Даведачна:

У цяперашні час у рэспубліцы зарэгістравана 1144 аб'екты па выкарыстанні адходаў, 55 аб'ектаў па абясшкоджванні адходаў.

Нягледзячы на павелічэнне аб'ёму ўтварэння ЦКА з 3,7 млн т у 2015 годзе да 4,7 млн т у 2025 годзе, сістэма абыходжання з адходамі дэманструе паступовы рост эфектыўнасці. За апошнія дзесяць гадоў аб'ём выкарыстаных камунальных адходаў вырас больш чым у 3 разы, што з'яўляецца вынікам рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі па развіцці інфраструктуры раздзельнага збору і перапрацоўкі адходаў.

Важнейшым напрамкам дзяржаўнай экалагічнай палітыкі з'яўляецца таксама фарміраванне камфортнага і здаровага асяроддзя ў месцах пражывання грамадзян. Менавіта таму ў рэспубліцы вядзецца сістэмная работа па азеляненні гарадскіх тэрыторый. У выніку прынятых мер узровень азелянення дасягнуў 40 % у 132 гарадах і раённых цэнтрах.

Пры гэтым у адпаведнасці з Дзяржаўнай праграмай «Экалогія» на 2026–2030 гады, прынятай Урадам 30 снежня 2025 г., ставяцца даволі амбіцыйныя мэтавыя паказчыкі на 2030 год: доля перыядаў з добрай якасцю паветра – 93 %, доля вадаёмаў з добрай якасцю вады – 80 %, узровень выкарыстання ЦКА – 70 % (стратэгічная задача да 2040 года – не менш за 90 %), плошча ААПТ – 9,4 % тэрыторыі краіны.

Разам з тым цалкам відавочна, што для дасягнення галоўнай мэты – захаваць і прымножыць прыродныя багацці нашай краіны – аднымі адміністрацыйнымі мерамі не абысціся. Неабходныя зацікаўленасць і ўдзел кожнага з нас, асабліва вас – нашай моладзі.

Уклад грамадскасці ў вырашэнне экалагічных праблем, выхаванне любові да прыроды ў моладзі ва ўсім свеце становіцца ўсё больш важкім. Вучні, маладзёжныя інспектары, маладзёжныя арганізацыі – гэта наш актыў, які максімальна задзейнічаны ў прыродаахоўных мерапрыемствах і акцыях. Бо клопат аб прыродзе дзеля агульнай будучыні – гэта тое звязвальнае звяно, якое можа аб'яднаць людзей розных пакаленняў, інтарэсаў, сацыяльнага статусу.

Менавіта таму экалагічнае інфармаванне і асвета з'яўляюцца адным з прыярытэтных напрамкаў, па якім праводзіцца работа, каб Беларусь заставалася такой жа экалагічна добраўпарадкаванай.

У мэтах фарміравання экалагічнай культуры грамадзян, выхавання беражлівых адносін да прыроды ажыццяўляецца ўцягванне грамадскасці ў прыняцце экалагічна значных рашэнняў, фарміраванне экалагічнай культуры грамадзян у галіне аховы навакольнага асяроддзя. Пры гэтым асаблівая ўвага надаецца рабоце з дзецьмі і моладдзю.

У мэтах фарміравання экалагічнага светапогляду ў падрастаючага пакалення, падтрымкі маладзёжных ініцыятыў і прыцягнення ўвагі моладзі да экалагічнай сітуацыі ў раёнах і гарадах, добраўпарадкавання населеных пунктаў у навучальны час праводзяцца сустрэчы на базе школ, ВНУ, у летні перыяд – наведванне дзіцячых аздараўленчых лагераў. Аказваецца арганізацыйная і інфармацыйная падтрымка маштабным экалагічным акцыям навучэнцаў па ўборцы смецця (напрыклад, акцыя «Мы клапоцімся» сярод ВНУ, экалагічныя спаборніцтвы «Чыстыя гульні» сумесна з ГА «Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі» і інш.).

Штогод рэалізуецца больш за 20 рэспубліканскіх акцый і конкурсаў прыродаахоўнай накіраванасці, у тым ліку «Гадзіна Зямлі», «Дзень Маці-Зямлі», «Дзень без аўтамабіля», «Пасадзі сваё дрэва», конкурс на лепшае ўладкаванне і ўтрыманне месцаў карыстання паверхневымі воднымі аб'ектамі для рэкрэацыі, спорту і турызму і інш.

Своеасаблівым каардынатарам экалагічнай дзейнасці ў краіне з'яўляецца ўстанова адукацыі «Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства» (далей – Рэспубліканскі цэнтр).

Даведачна:

У сістэме эколага-біялагічнага профілю функцыянуе амаль 2 тыс. аб'яднанняў па інтарэсах, у якіх займаюцца больш за 23 тыс. навучэнцаў.

У мэтах развіцця экалагічнага выхавання Рэспубліканскім цэнтрам штогод праводзяцца такія мерапрыемствы, як Рэспубліканская экалагічная акцыя «Сцяжынкамі Бацькаўшчыны», конкурс «Ствараючы, не разбурай».

Значны ўклад у захаванне навакольнага асяроддзя ўносяць навучэнцы дзякуючы штогадовай акцыі па раздзельным зборы адходаў «Хто, калі не мы!». Дзеці актыўна займаюцца ўборкай паркаў, сквераў, лясных масіваў і ачысткай берагоў вадаёмаў. Важным з'яўляецца штогадовы Рэспубліканскі конкурс па добраўпарадкаванні і азеляненні тэрыторый «Упрыгожым Беларусь кветкамі». Усе гэтыя мерапрыемствы – не проста конкурсы, а фарміраванне ў моладзі практычных навыкаў і адказнага стаўлення да прыроды.

Акрамя таго, у Беларусі паспяхова рэалізуецца адукацыйны праект «Зялёныя школы». На сённяшні дзень у дзейнасць праекта ўжо ўцягнута каля 800 устаноў з усіх рэгіёнаў нашай краіны, уключаючы ўстановы дашкольнай адукацыі. Няухільна расце і колькасць удзельнікаў. Важна, што ў рамках праекта дзеці становяцца не проста ўдзельнікамі, але і ініцыятарамі практычных экалагічных акцый.

Экалагічная культура не фарміруецца загадамі – яна выхоўваецца праз адукацыю і ўцягнутасць.

Клопат аб прыродзе Беларусі – гэта наша агульная задача, якая пачынаецца з простых бытавых звычак: разумнага спажывання вады, сартавання адходаў, адмовы ад залішняга пластыку і паважлівага стаўлення да лесу падчас адпачынку і інш.

Напэўна, мала хто з вас ведае, што сартаванне адходаў (раздзельны збор) – не рэкамендацыя, а абавязак кожнага з нас. Гэта адзін з найбольш даступных і зразумелых спосабаў унесці асабісты ўклад у захаванне навакольнага асяроддзя і зрабіць родны горад або вёску (як, уласна, і нашу Беларусь у цэлым) яшчэ чысцейшымі, прыгажэйшымі, утульнейшымі і камфортнейшымі для шчаслівага, здаровага жыцця.

Даведачна:

У адпаведнасці з артыкулам 19 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб абыходжанні з адходамі» жыхары абавязаны сартаваць адходы, калі ў двары створаны ўмовы для раздзельнага збору (гэта значыць устаноўлены кантэйнеры для другасных рэсурсаў).

Згодна з артыкулам 16.44 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях штраф за парушэнне патрабаванняў заканадаўства аб абыходжанні з адходамі – да 30 базавых велічынь.

Раздзельны збор адходаў сёння – гэта не проста элемент добраўпарадкавання, але і важная складовая частка экалагічнай культуры.

Такім чынам, адказнасць перад прыродай пачынаецца з малога. Напрыклад, са стаўлення да «братоў нашых меншых». Таму ў рамках разглядаемай тэмы асобнай увагі заслугоўвае адказнае абыходжанне з хатнімі гадаванцамі. Гэта не толькі пытанне гуманнасці, але і элемент агульнай экалагічнай культуры.

На жаль, далёка не ўсе згодныя з сцвярджэннем аб тым, што мы ў адказе за тых, каго прыручылі. У выніку жывёлы, якія трапілі да безадказнага гаспадара, пасля могуць апынуцца на вуліцы. Яны дзічэюць, збіваюцца ў зграі, што ў некаторых выпадках можа быць небяспечным для грамадства.

Даведачна:

З 1 студзеня 2025 г. уступіў у сілу Закон «Аб адказным абыходжанні з жывёламі», які вызначае прававыя асновы гуманнага стаўлення да жывёл-кампаньёнаў, правы і абавязкі іх уладальнікаў. Цяпер уладальнік нясе дакладна вызначаную законам адказнасць за свайго гадаванца.

Такім чынам, з аднаго боку, дакумент накіраваны на абарону жывёл ад жорсткага абыходжання, з другога боку – на абарону грамадзян, чые правы, інтарэсы і бяспека могуць быць парушаны пры абыходжанні з жывёламі.

Кожны павінен адказна падыходзіць да рашэння завесці гадаванца. Важна ўсведамляць, што жывёла – гэта не цацка, а жывая істота, якая патрабуе клопату, часу і сродкаў. Жывёле неабходна забяспечваць годныя ўмовы ўтрымання, своечасовую ветэрынарную дапамогу, правільнае харчаванне.

Неабходна разумець: прыняцце такога закона – значны інструмент у рэгуляванні гэтага пытання, аднак яго рэалізацыя залежыць ад кожнага з нас. Бо галоўны корань праблемы – безадказныя ўладальнікі. І пакуль не будзе вырашана пытанне рэгістрацыі, чыпіравання і пакарання за пазбаўленне ад жывёл, ніякі нарматыўны прававы акт не дасць жаданага эфекту.

Асобна неабходна спыніцца на пытанні выплаты падатку за ўтрыманне ў хатніх умовах гадаванцаў. Дарэчы, гэта сусветная практыка.

У цяперашні час не плануецца карэкціроўка заканадаўства, звязанага з падаткам на сабак. Як і раней, падатак выплачваюць толькі ўладальнікі сабак шляхам унясення сум падатку адначасова з унясеннем платы за жыллёва-камунальныя паслугі.

Даведачна:

На 2026 год стаўка падатку ўстаноўлена за квартал у памеры 67 руб. за патэнцыяльна небяспечныя пароды сабак, 14 руб. у дачыненні да іншых сабак. Пры гэтым мясцовыя прадстаўнічыя органы ўлады маюць права зменшыць стаўку падатку, але не больш чым удвая (напрыклад, у г. Мінску стаўка падатку ўстаноўлена ў памеры 11,1 руб.).

Дарэчы, у цяперашні час адсутнічае пералік патэнцыяльна небяспечных парод сабак, у сувязі з чым выплата падатку на сабак ажыццяўляецца на агульных падставах. У дачыненні да такіх сабак прымяняецца агульнаўстаноўленая стаўка ў памеры 14 руб. за квартал, за выключэннем адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, дзе стаўкі зніжаны.

Разам з тым тут важна разумець: падатак – гэта толькі фармальны бок. Рэальная адказнасць уключае рэгістрацыю жывёлы і недапушчальнасць пазбаўлення ад яе. За жорсткае абыходжанне і пазбаўленне ад жывёл беларускім заканадаўствам прадугледжаны сур'ёзныя санкцыі: згодна з Кодэксам аб адміністрацыйных правапарушэннях – штрафы да 30 базавых велічынь, Крымінальным кодэксам – пазбаўленне волі да чатырох гадоў.

Экалагічная культура – гэта не проста веды, а ўстойлівая звычка і ўнутраная патрэба кожнага, якая складаецца з малога: сартавання смецця, беражлівых адносін да прыродных багаццяў, адказнага ўтрымання гадаванцаў і г. д.

Бо клопат аб прыродзе – гэта клопат аб будучыні. Захаваць прыроду для будучых пакаленняў – наша агульная задача і агульная адказнасць!

Чыстае паветра, доступ да пітной вады і прыгожая прырода часта ўспрымаюцца намі як належнае. Між тым у многіх краінах свету гэтыя рэсурсы становяцца раскошай: людзі апранаюць маскі, абараняючыся ад смогу, прагноз надвор’я падмяняецца індэксам забруджанасці паветра, а доступ да чыстай вады становіцца штодзённай барацьбой, а не звычайным стандартам жыцця.

Для нас чыстыя лясы, азёры і паркі, камфортныя і бяспечныя ўмовы для жыцця – гэта не толькі гонар, але і адказнасць. Менавіта таму экалагічная культура павінна стаць не проста данінай модзе, а свядомым выбарам кожнага грамадзяніна. Бо, захоўваючы прыроду сёння, мы гарантуем яе будучым пакаленням.

Біялагічная і ландшафтная разнастайнасць

Лясныя і балотныя ўгоддзі. За гады незалежнасці Беларусі ў выніку мэтанакіраваных намаганняў плошча лясоў была павялічана больш чым на 1 млн га, дасягнуўшы максімальнага значэння за стогадовы перыяд.

Аднак лясныя масівы маюць патрэбу ва ўдзеле чалавека не толькі з мэтай паскоранага ўзнаўлення, але і для іх аховы.

Застаецца праблемай несанкцыянаванае размяшчэнне адходаў. За апошнія пяць гадоў аб’ём смецця, вывезенага з лясоў, павялічыўся ўдвая, а колькасць ліквідаваных стыхійных звалак узрасла амаль на трэць. Гэта яшчэ адна нагода задумацца: толькі ад нашых адносін да навакольнага асяроддзя залежыць, ці будуць гэтыя лічбы павялічвацца.

Беларусь з’яўляецца адным з сусветных лідараў па аднаўленні балот і валодае найбуйнейшымі ў Еўропе натуральнымі нізіннымі балотамі і абводненымі поймамі. Праводзіцца сістэмная работа па паўторным забалочванні тэрыторый былых тарфянікаў, што дазваляе не толькі аднавіць балотныя экасістэмы, але і падтрымліваць водны рэжым рэк, паляпшаць умовы росту лясоў, а таксама істотна зніжаць рызыку ўзнікнення пажараў і захоўваць месцы пражывання дзікіх жывёл.

Жывёльны свет Беларусі дзякуючы сістэме прыродаахоўных мерапрыемстваў багаты і разнастайны. Многія віды дэманструюць рост колькасці і пашырэнне арэалаў.

Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь уключае віды, якія маюць патрэбу ў першачарговай ахове. Яе пятае выданне (2025 год) змяшчае 213 відаў жывёл, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення або патрабуюць асаблівай увагі.

Захаванне каля 90% відаў жывёл і раслін, уключаных у Чырвоную кнігу, забяспечваюць асабліва ахоўваемыя прыродныя тэрыторыі (далей – ААПТ), колькасць якіх мэтанакіравана павялічваецца.

На ААПТ устанаўліваюцца спецыяльныя рэжымы аховы і выкарыстання, якія прадугледжваюць абмежаванні і забароны на асобныя віды гаспадарчай і іншай дзейнасці. Гэтыя абмежаванні неабходныя для захавання прыроды ў натуральным стане. Кожны, хто наведвае такія месцы, няхай гэта будзе турыст, грыбнік або мясцовы жыхар, павінен выконваць устаноўлены парадак.

2. Экалагічная бяспека ў Рэспубліцы Беларусь

Беларусь не проста захоўвае, але і памнажае свае прыродныя багацці, забяспечваючы ўстойлівую станоўчую дынаміку па ўсіх ключавых напрамках.

Атмасфернае паветра. У краіне адзначаецца ўстойлівая тэндэнцыя да зніжэння выкідаў забруджвальных рэчываў у атмасфернае паветра – больш чым на трэць за апошняе дзесяцігоддзе (як у абсалютным выражэнні, так і ў разліку на душу насельніцтва), у тым ліку больш чым удвая ад аўтамабільнага транспарту.

Гэты вынік дасягнуты дзякуючы пераходу ў паліўна-энергетычнай галіне з мазуту на прыродны газ, развіццю атамнай энергетыкі ў краіне, паслядоўнаму абнаўленню аўтамабільнага парку, укараненню больш строгіх экалагічных стандартаў для транспартных сродкаў, а таксама развіццю электратранспарту і мадэрнізацыі сістэмы грамадскага транспарту. У буйных гарадах, у першую чаргу ў г. Мінску, дзе доля аўтамабільных выкідаў у агульным аб’ёме забруджвання атмасфернага паветра дасягае 90%, гэтыя меры аказваюць непасрэдны ўплыў на якасць паветранага асяроддзя.

Набываючы легкавы электратранспарт, грамадзяне ўносяць уклад у мінімізацыю шкоды навакольнаму асяроддзю.

За апошнія два гады колькасць электрамабіляў у Беларусі павялічылася больш чым у чатыры разы, што дало стымул для актыўнага развіцця зараднай інфраструктуры. У 2025 годзе з’явіўся другі дзяржаўны аператар электразарадных станцый, асноўная задача якога – развіццё сеткі павольных зарадных станцый у крокавай даступнасці.

Раней асноўны акцэнт рабіўся на хуткіх зарадных станцыях уздоўж трас і каля АЗС. Цяпер акцэнт змяшчаецца на размяшчэнне зарадных станцый бліжэй да месца пражывання, што дазволіць уладальнікам электрамабіляў зараджаць аўтамабілі ў малых населеных пунктах і ў дварах. Ва ўсіх выпадках прадугледжваецца максімальна ўлічваць інтарэсы карыстальнікаў і карэкціраваць у адпаведнасці з іх запытамі планы будаўніцтва зарадных станцый.

Таксама ў Беларусі дзейнічаюць льготныя тарыфы на зарадку электрамабіляў.

Даведачна:

Паводле даных Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь, за 2025 год колькасць легкавых электрамабіляў у асабістай уласнасці грамадзян дасягнула 44,7 тыс. адзінак. У 1,5 раза павялічылася і колькасць зарадных станцый (прылад, калонак) для зарадкі электрамабіляў. Паводле даных Міністэрства энергетыкі, у I квартале 2026 г. іх колькасць склала больш за 2 тыс. штук (на 1 студзеня 2025 г. – 1 323).

На 2026 год для Беларусі ўстаноўлена агульная тарыфная квота на бяспошлінны ўвоз 20 тыс. электрамабіляў. З іх 13,8 тыс. адзінак выдзелена для юрыдычных асоб (ліміт цалкам вычарпаны ў ліпені 2026 г.), а 6,2 тыс. адзінак – для фізічных асоб (па стане на канец ліпеня рэшта складае крыху больш за 1,5 тыс.).

Водныя рэсурсы. Беларусь у дастатковай ступені забяспечана воднымі рэсурсамі. Узровень даступнасці вады для патрэб насельніцтва ў нашай краіне вышэйшы за сярэднееўрапейскі.

У выніку будаўніцтва і мадэрнізацыі ачышчальных збудаванняў за апошнія 20 гадоў аб’ём скіду недастаткова ачышчаных сцёкавых вод у вадаёмы краіны скараціўся амаль у 7 разоў, што дазволіла давесці долю ачышчаных сцёкавых вод да 99,7%. Як вынік, у 2025 годзе доля рэк і азёр, экалагічны стан якіх ацэньваецца як высокі або блізкі да высокага, павялічылася да трох чвэрцяў ад іх агульнай колькасці.

За апошнія 25 гадоў расход вады на аднаго чалавека пастаянна скарачаецца. Станоўчая дынаміка ў значнай ступені абумоўлена ростам усвядомленага падыходу грамадзян да выкарыстання вады ў паўсядзённым жыцці. У выніку ў краіне не перавышаецца бяспечны ліміт спажывання прыроднай вады, за выключэннем басейна р. Прыпяць, дзе водазабор ажыццяўляецца для рыбаводства. Пры гэтым аб’ёмы водазабору не наносяць шкоды экасістэмам.

Дзякуючы рашэнням Кіраўніка дзяржавы з 2025 года цэнтралізаванае пітное водазабеспячэнне Рэспублікі Беларусь ажыццяўляецца толькі з падземных крыніц, што дазволіла забяспечыць фактычна ўсіх спажыўцоў артэзіянскай вадой пітной якасці. Вырашэнню пытання таксама спрыялі маштабнае будаўніцтва станцый абезжалезвання, увядзенне ў эксплуатацыю новых свідравін, перападключэнне шэрагу населеных пунктаў да існуючых цэнтралізаваных сістэм водазабеспячэння і інш.

Экалогія асяроддзя пражывання

Найважнейшым напрамкам дзяржаўнай экалагічнай палітыкі з’яўляецца фарміраванне камфортнага і здаровага асяроддзя ў месцах пражывання грамадзян.

У рэспубліцы вядзецца сістэмная работа па азеляненні гарадскіх тэрыторый. У выніку прынятых мер узровень азелянення дасягнуў патрабаванага паказчыка (40%) у 132 гарадах і раённых цэнтрах.

Варта адзначыць, што грамадзяне краіны прымаюць у гэтым працэсе актыўны ўдзел, у тым ліку ў ходзе суботнікаў. Асабісты ўдзел – гэта гарантыя беражлівых адносін да зялёных насаджэнняў і недапушчэння актаў вандалізму ў дачыненні да іх.

Дзяржава разлічвае на актыўную дапамогу грамадзян (у зоне іх адказнасці) у знішчэнні ў гарадскім асяроддзі, на дачных участках, у сельскай мясцовасці інвазійных раслін (напрыклад, такіх як баршчэўнік Сасноўскага, сумнік канадскі і інш.), якія пры шырокім распаўсюджванні могуць нанесці каласальную шкоду нашай прыродзе і сельскай гаспадарцы.

У рамках эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь назіраецца ўстойлівая тэндэнцыя да павелічэння аб’ёмаў утварэння цвёрдых камунальных адходаў (далей – ЦКА). У разліку на 1 жыхара аб’ём бытавых адходаў з 1997 года павялічыўся прыкладна ў 2,5 раза, а за апошняе дзесяцігоддзе вырас на 20%. Сёння ў нашай краіне – 140 дзеючых палігонаў цвёрдых камунальных адходаў і 19 закрытых. У агульнай складанасці яны займаюць тэрыторыю, параўнальную з паловай такога буйнога прамысловага горада, як Жодзіна. Нават закрытыя палігоны, куды больш не звозяць смецце, працягваюць выдзяляць метан і аказваць нагрузку на навакольнае асяроддзе. Таму скарачэнне плошчаў палігонаў і аб’ёмаў утварэння і захавання адходаў – найважнейшая задача, у тым ліку для паляпшэння якасці паветра.

У нашай краіне закладзены сур’ёзны фундамент для пераходу ад лінейнай мадэлі эканомікі «здабыў – вырабіў – выкінуў» да цыркулярнай мадэлі, якая прадугледжвае паўторнае выкарыстанне рэсурсаў.

У Беларусі актыўна развіваецца інфраструктура раздзельнага збору адходаў, будуюцца сучасныя прадпрыемствы па сартаванні і перапрацоўцы адходаў. У цяперашні час працуюць 10 такіх прадпрыемстваў і 73 лініі сартавання.

Але ніякая, нават самая сучасная інфраструктура не будзе эфектыўнай без удзелу людзей. Менавіта ад таго, як мы сартыруем адходы, залежыць якасць другаснай сыравіны і магчымасць яе далейшай перапрацоўкі.

Па выніках 2025 года мы дасягнулі таго, што перапрацоўваецца, а значыць, паўторна выкарыстоўваецца амаль палова адходаў.

Сартаванне адходаў – гэта магчымасць кожнага грамадзяніна ўнесці пасільны, але пры гэтым важны ўклад у экалогію свайго населенага пункта і краіны ў цэлым.

4. Аб адказным абыходжанні з жывёламі

Экалагічная культура – гэта не толькі клопат аб прыродзе ў цэлым, але і асабістая адказнасць кожнага ўладальніка за сваю хатнюю жывёлу. Такое рашэнне неабходна прымаць свядома, бо гадаванец – гэта не цацка, а жывая істота, якой патрэбны час, клопат і сродкі.

Менавіта гэты прынцып лёг у аснову Закона Рэспублікі Беларусь ад 1 красавіка 2024 г. № 361-З «Аб адказным абыходжанні з жывёламі», які стаў важным крокам краіны ў фарміраванні гуманнага і цывілізаванага стаўлення да братоў нашых меншых.

Закон увёў прынцыпова новыя нормы, якія змянілі падыходы да абыходжання з жывёламі. У першую чаргу ён замацаваў прававыя асновы абавязковай рэгістрацыі жывёл-кампаньёнаў, перш за ўсё сабак і катоў.

Даведачна:

У адпаведнасці з нормамі Правіл утрымання хатніх сабак, катоў, а таксама адлову безнаглядных жывёл у населеных пунктах Рэспублікі Беларусь, зацверджаных пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 04.06.2001 № 834, уладальнікі сабак, катоў абавязаны ў трохдзённы тэрмін паведамляць мясцоваму выканаўчаму камітэту, мясцовай адміністрацыі раёна ў горадзе, а таксама ветэрынарнай установе па месцы пастаяннага пражывання аб набыцці, продажы, гібелі, знікненні, змене месца жыхарства або здачы сабакі, ката.

Рэгістрацыя жывёлы з’яўляецца адміністрацыйнай працэдурай і ажыццяўляецца праз службу «Адно акно». Інфармаванне мясцовых органаў улады аб гібелі, змене месца жыхарства, адмове ад жывёлы, перадачы іншаму ўладальніку і інш. ажыццяўляецца ў выглядзе пісьма ў адвольнай форме з просьбай зняць жывёлу з уліку. Дадзенае дзеянне не з’яўляецца адміністрацыйнай працэдурай і не ажыццяўляецца праз службу «Адно акно».

Закон узмацніў патрабаванні да ўтрымання асабліва буйных сабак (ростам у карку больш за 70 см) і парод з павышанай агрэсіўнасцю. Упершыню на заканадаўчым узроўні з’явілася паняцце «небяспечная сабака» – цяпер жывёла, якая прычыніла шкоду жыццю або здароўю чалавека ці жывёлы, можа быць афіцыйна прызнана такой.

Важныя змены закранулі і інфраструктуру. Закон вызначае дакладныя патрабаванні да стварэння пунктаў часовага ўтрымання, прытулкаў, гадавальнікаў і гасцініц для жывёл: размяшчаць іх у жылых дамах забаронена. Не дапускаецца ўтрыманне хатніх жывёл у пад'ездах, падвалах, на гарышчах і ў іншых дапаможных памяшканнях, а таксама самавыгул хатніх жывёл, уладальнікі якіх пражываюць у шматкватэрных дамах.

Пачасціліся выпадкі нападу безнаглядных жывёл на людзей, у тым ліку дзяцей, што шырока абмяркоўваецца ў сацыяльных сетках.

Асноўныя прычыны — безадказнасць уладальнікаў (многія безнаглядныя жывёлы — гэта былыя хатнія гадаванцы, якіх выкінулі на вуліцу) і падкормліванне бяздомных жывёл, што прыводзіць да іх навалы і павелічэння рызыкі нападаў.

Рэгуляванню колькасці бяздомных жывёл у законе адведзена асаблівае месца. Яго мэты — прадухіленне шкоды людзям і іншым жывёлам, а таксама прафілактыка інфекцыйных захворванняў, агульных для чалавека і жывёл. Для гэтага прадугледжаны адлоў бяздомных жывёл з наступнай перадачай у пункты ўтрымання, прытулкі або зоаабарончыя арганізацыі, якія могуць забяспечыць ім належныя ўмовы.

Закон таксама рэгламентуе ўзаемадзеянне валанцёраў зоаабарончых арганізацый і дзяржаўных структур пры адлове і перадачы жывёл у пункты ўтрымання. Ужо ёсць станоўчыя прыклады такога супрацоўніцтва.

Даведачна:

Напрыклад, на тэрыторыі Брэсцкай вобласці ажыццяўляецца сумесная работа КУМУП ЖКГ «Баранавіцкае ГЖКГ» і УЖ «Мурзікі» па ўтрыманні безнаглядных жывёл (у якасці прытулку). Дзяржаўнае прадпрыемства «Фаўна горада» ў г. Мінску, акрамя функцый адлову, часткова ажыццяўляе функцыі прытулку (у прытулку ажыццяўляецца дзейнасць па ўтрыманні жывёл і пошуку для іх новых уладальнікаў).

У г. Віцебску ажыццяўляе дзейнасць афіцыйна зарэгістраваны прытулак для жывёл «МаксЛай» («Добрык»).

Пры гэтым грамадзяне нярэдка прапануюць метад ОСВВ «адлоў — стэрылізацыя — вакцынацыя — выпуск», аднак заканадаўства пакуль яго не прадугледжвае. Вопыт іншых краін паказвае, што эфектыўнасць гэтага метаду з'яўляецца спрэчнай: ён не вырашае праблему прысутнасці бяздомных жывёл у гарадах і не спыняе распаўсюджванне інфекцый пры кантакце паміж безнагляднымі жывёламі і хатнімі гадаванцамі.

Адказнасць за прыроду пачынаецца не з гучных лозунгаў, а з паўсядзённых учынкаў: данесці ўпакоўку да урны, выключыць ваду, замяніць лямпачку на энергазберагальную. Гэта і звычка выключаць зарадную прыладу з разеткі, і размова з дзіцем пра тое, чаму важна сартаваць смецце.

Для кожнага з нас беражлівае стаўленне да навакольнага асяроддзя павінна стаць ладам мыслення і нормай жыцця.

Увазе выступоўцаў: пры разглядзе тэмы рэкамендуецца прыводзіць даныя і прыклады з улікам канкрэтнага рэгіёна, тэрыторыі, населенага пункта.